اصول راهنماى اسلام

 

نوشته ابوالحسن بنى صدر

 

 

ناشر: انتشارات انقلاب اسلامى

 

تاريخ انتشار: 22 بهمن 1371

 

تنظيم براى روى سايت از

انتشارات انقلاب اسلامى

 

 فهرست‏

 

 

 

 مدخل                                                 

 فصل اول: توحيد                                       

 

 

 بند اول: اسطوره‏ها

 1- اسطوره هايى كه ساخته رابطه انسان و طبيعتند            

 2- اسطوره هايى كه ساخته رابطه انسان با زمان و مكان هستند 

 3- اسطوره هايى كه بر وجه اجتماعى واقعيت اجتماعى ناظرند   

 

 4- اسطوره هايى كه بر وجه سياسى واقعيت اجتماعى ناظرند     

 5- اسطوره هايى كه بر وجه اقتصادى واقعيت اجتماعى ناظرند   

 6- اسطوره هايى كه بر وجه فرهنگى واقعيت اجتماعى ناظرند    

 

 بند دوم: مشى از شرك به توحيد                             

 الف - شرك                                                 

 ب - بت پرستى                                             

 ج - ثنويت و تثليث                                        

 د - كفر                                                  

 ه - منزه كردن خدا از صفاتى كه با توحيد ناسازگارند        

 

 بند سوم: روابط اجتماعى توليد كننده خدا

 داستان دو دوست                                           

 الف - مؤلفه اجتماعى                                      

 ب - مولفه اقتصادى                                        

 ج - مؤلفه سياسى                                           

 د - مؤلفه فرهنگى                                         

 

 بند چهارم: رابطه انسان با خدا، يا موازنه عدمى            

 1- رابطه‏ها بر پايه موازنه عدمى                           

 2- تخليف                                                  

 

 مأخذهاى فصل اول                                          

 

 

 فصل دوم: بعثت                                       

 

 1- بعثت عمومى است                                         

 2- قواعدى كه زمان و مكان و محتوى و شكل بعثت را تعيين

 مى‏كنند                                                    

 3- گذار از ثنويت به توحيد و پيامبرى                       

 4- وظائف پيامبرى                                         

 

 5- تغيير ناپذيرى احكام و صيرورت اجتماعى                   

 الف - سازش پذيرى و سازش ناپذيرى                           

 ب - هويتهاى نسبى و جهان شمول بودن احكام                   

 ج - نسبيت احكام                                           

 منكرها                                                    

 معروفها                                                    

 مأخذهاى فصل دوم                                           

 

 

 فصل سوم: امامت                                        

 

 1- رهبرى و آزادى انسان                                      

 2- عموميت امامت                                             

 3- انواع امامت                                            

 صفات مؤمن و متقى                                           

 صفات كافر و مشرك                                           

 

 دو نوع نظام اجتماعى و مشخصات هريك                            

 جامعه مؤمنان                                               

 جامعه كافران                                                

 دو نوع تمايل عمومى در تاريخ                                

 مسئوليتهاى امامت عمومى و خاصه هايش                           

 در وجه سياسى                                                

 در وجه اقتصادى                                              

 در وجه اجتماعى                                              

 در وجه فرهنگى                                                

 امام و حزب خدا و جامعه                                      

 تا تغيير نكنى تغيير نمى‏دهى                                  

 الگو آينده را در وجود خود حال مى‏كند                         

 مأخذهاى فصل سوم                                              

 

 فصل چهارم: عدالت                                     

 

 عدل و ظلم، در رابطه با اصلها                                

 پيشخور كردن و از پيش متعين كردن و وظيفه خليفةاللهى          

 تدبير پيش شرط تقدير                                          

 نه جبر و نه تفويض، امرى ميان دو امر است                     

 گذار از نابرابرى به برابرى                                  

 1- در وجه اقتصادى                                           

 2- در وجه اجتماعى                                            

 3- در وجه سياسى                                             

 4- در وجه فرهنگى                                            

 

 نابرابريها و راه حل عمومى مشكل نابرابرى                     

 مأخذهاى فصل چهارم                                           

 

 

 فصل پنجم: معاد                                        

 

 زمان پندار و گفتار و كردار                                  

 زمان پيوسته است و جهت و هدف دارد                            

 دسته بندى انسانها در رابطه با زمان                          

 شهادت زمان                                                  

 معاد، آغاز بدون بازگشت                                      

 تدارك جامعه آرمانى در معاد                                  

 الف - خاصه‏هاى سياسى جامعه آرمانى                            

 ب - خاصه‏هاى اقتصادى جامعه آرمانى                            

 ج - خاصه‏هاى اجتماعى جامعه آرمانى                            

 د - خاصه‏هاى فرهنگى جامعه آرمانى                             

 جا و موقع فرد در جامعه آرمانى                               

 طبيعت بهشت، آنسان كه قرآن وصف مى‏كند                         

 مأخذهاى فصل پنجم                                            

 

 

 حاصل سخن                                              

 

 فهرست                                                 

 

 

 

 

 

اصول راهنماى اسلام

 

فصل اول‏

 

توحيد

 

 

 بسم الله الرحمن الرحيم‏

 

 

 

 مدخل‏

 

 

 كتابى كه خواننده پيشاروى دارد، حاصل تجربه‏هاى 30 سال است. تجربه هايى كه در پر رويدادترين دوران تاريخ و تا اين زمان، دوران پرشتاب‏ترين تحولهاى تاريخ انسانيت، بعمل آمده‏اند. در همه رويدادهاى بزرگ، ايران از مهمترين صحنه‏ها بوده است و ايرانيان پاى در ميان داشته‏اند. در اين دوران، ساعت به ساعت، زندگى پرسشها پيرامون هستى، رابطه انسان با خدا، با طبيعت، در ميان مى‏گذاشت و مى‏گذارد. جهت تحولى كه جامعه‏ها دارند، يا بايد داشته باشند و يا بايد به آنها داد، موضوع دانش اجتماعى و همه، مايه كشاكشهاى سياسى و نزاعهاى قهرآميز و جنگها بوده‏اند و هستند. و نيز، تقدم بخشيدن به اين يا آن بعد از بعدهاى اجتماعى، سياسى، اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى، دست مايه زورمداران بوده و هنوز هست.

      نسلهايى كه پيش از اين دوران مى‏زيستند، با مشكلى مواجه نبودند كه نسل ما و نسل جوان امروز با آن روبرو است: پيش از پيشى جستن غرب، نسلهاى پيشين محدوده انديشه راهنما و نظام ارزشى را كه در آن بار مى‏آمدند، مطلوب مى‏يافتند. پس از سلطه يافتن غرب، فعالان هر نسل دو تمايل پيدا مى‏كردند: تمايلى انديشه راهنما و نظام ارزشى غرب را بهترين مى‏شمرد و تمايلى ديگر به انديشه راهنما و نظام ارزشى «سنتى» پايبند مى‏ماند. آيا مى‏دانست اين «سنت» جز غرب زدگى ديرين نيست؟ بهررو، دو گرايشى كه با يكديگر رويارو مى‏شدند، غرب زده‏هاى كهنه و غرب زده‏هاى نو بودند. اين دو تمايل، به تمايلهاى كوچك‏تر تقسيم مى‏شدند. و هر تمايل انديشه راهنما و نظام ارزشى خود را بهترين مى‏شمرد. در دوران ما، در انديشه‏ها، زلزله‏هاى بزرگ روى دادند و همه ساختها را ويران ساختند. تا جايى كه كسانى پيدا شدند و گفتند: عصر ايدئولوژى بسر رسيده است!

      در قلمرو علم نيز، روشهايى كه علمى شمرده مى‏شدند، پى در پى، مهر «غير علمى» و «ضد علمى» مى‏خوردند و از اعتبار مى‏افتادند. در نتيجه، ارزشهاى پايه، خود بى پايه مى‏شدند. جامعه‏هاى صنعتى و غير صنعتى قرار و ثبات خويش را از دست مى‏دادند. نسل جوان، در تمامى جامعه‏ها، شورشى مى‏شد. شورشى از نوع جديد جهان را فرا مى‏گرفت: شورش بر نظامهاى اجتماعى و ارزشى و بر انديشه‏هاى راهنما و روشها. وقتى شورشى از نوع جديد روى مى‏دهد، اگر نتوان اصل و انديشه راهنما و ارزشهاى پايه جديد جست، بحران ديرپا مى‏شود. و چون شورش مى‏توان كرد اما در شورش نمى‏توان زيست، ديرپايى بحران سبب مى‏شود كه نيروهاى محركه به عامل تخريب پايه‏هاى هستى انسان و طبيعت، بدل گردند. نظر به موقعيتى كه ايران دارد انحطاط دو «ابرقدرت»، نخست در ايران احساس شد. اين انحطاط از جمله عوامل انقلاب ايران شد. اين انقلاب كوششى است كه انسانيت معاصر بعمل مى‏آورد تا مگر شورشها و بحران ارزشها به عصر جديد، سرباز كنند.

      زورپرستانى كه خواستند بنام  «غرب زدايى» كهنه‏ترين غرب زدگيها را به زور بر ايران حاكم كنند و جامعه ايران را در نظامى بر اصل ثنويت تك محورى رام بگردانند، در زمانى كوتاه، شكستى كامل خوردند. ايران صحنه تجربه‏اى شد و هست با حاصلى كه در مقياس جهان و تاريخ تعيين كننده است: انسان راه زندگى را در پيش خواهد گرفت يا بيراهه مرگ را؟ دركشورى كه بنا بر موقعيت، عرصه آزمايشى تا اين اندازه با اهميت گشته است، آن انديشه‏اى كه بتواند استبداد سلطنتى و استبدادهاى فراگير، از جمله استبداد فراگير دينى، را بى اعتبار كند و جامعه را از بيراهه مرگ به راه زندگى بازآورد، انديشه راهنمايى نيست كه در خور عصر سوم، عصر از اعتبار افتادن زور در مقياس جهان و اعتبار جستن آزادى در همه جا، است؟

      بدينقرار، از راه اتفاق نيست كه ايران عرصه برخوردهاى تمامى ايدئولوزيها و دينها گشت و هنوز نيز هست. پس به تصادف نيز نبود كه شكست بسيارى از مرامها نيز نخست در ايران مسلم گشت: در انقلاب ايران، انديشه توحيدى پيروز شد.

      سير باز جستن انديشه توحيدى، از اينجا آغاز شد كه در تجربه كردن روشهاى علمى، به اين نتيجه رسيدم كه غلط در اصل راهنما، يعنى ثنويت است. بر اين اصل ضد علمى نمى‏توان روش علمى يافت و با آن تحقيقها را به نتايج صحيح راه برد. پس از اين تجربه كه مهمترين حاصل آن، كتاب تضاد و توحيد است، مطالعه نحله‏هاى فلسفى، بمثابه دستگاههايى كه بر اصلى راهنما بنا شده‏اند، اين ميوه را ببار آورد كه دستگاههاى فلسفى يا بر ثنويت ساخته شده‏اند و يا بر توحيد. دستگاههايى نيز هستند كه بنا را بر هر دو اصل مى‏گذارند. حاصل اين مطالعه نيز، از جمله، كتاب موازنه‏ها شد.

      پى بردن به اين واقعيت كه تضاد قانون مرگ و توحيد قانون زندگى است، نه احتياج به تاريخ و نه نياز به آزمايشهاى علمى دارد. تجربه روزمره زندگى، انسان عبرت‏آموز را كفايت مى‏كند. جهان امروز، حاصل رشد فقر و قهر مرگ آور، بر اصل ثنويت، نيست؟

      با اين تجربه‏ها، تجربه‏هاى زندگى، بخصوص در قلمرو سه جهاد، همراه مى‏شدند و اين پرسش را بميان مى‏آوردند: اگر انسانيت بر اصل ثنويت زندگى خود را سازمان مى‏داد، چگونه مى‏توانست به حيات خويش ادامه بدهد؟ آيا جامع هايى نبوده‏اند كه در آنها، بيشترين بخش زندگى از اصل ثنويت فرمان  برده است و از ميان رفته‏اند؟ پس انديشه راهنمايى وجود داشته و پيشنهاد شده است كه بعثتها را ممكن ساخته و به يمن آنها، انسانها رهبرى موافق با فطرت را بازيافته و به راه زندگى باز آمده‏اند. كوشش سى ساله كه اين كتاب حاصل آنست، به بازشناسى آن انديشه در اصولش انجاميد. در اين سالهاى دراز، انتقاد مداوم انديشه و عمل، در پرتو اصول راهنما و نقد اين اصول به مدد انديشه و عمل در قلمروهاى مختلف، اين امكان را فراهم مى‏آوردند كه نتايج تجربه‏هاى پرشمار به اصلها محك زده شوند و بنوبه خود، هر تجربه، تجربه گر را بر آن مى‏داشت به قرآن باز گردد و بيارى آن، اصلهاى راهنما را نقد و از ابهامها پاك كند.

      و نيز خاصه‏هاى زمان ما، يكى اينست كه يكچند از مرزها برداشته مى‏شوند. نه تنها مرزهاى ميان قومها و ملتها و كشورها، بلكه ميان زمانها نيز. پيش از اين، كندى تحول سبب مى‏شد كه گذشته و حال و آينده مرزهاى مشخصى پيدا كنند. اما اينك شتاب تحول، نه تنها ايجاب مى‏كند انديشه اجتماعى صفت جهانى بيابد، بلكه ضرور مى‏سازد كه با توقعات فردا در تعارض قرار نگيرد. آيا يكى از مشكلهاى بزرگ رشته‏هاى دانش اجتماعى اين نيست كه زود به زود، زمان بر كاستيها و خطاهاشان شهادت مى‏دهد؟ آن انديشه اجتماعى را كه بتواند جهان را يكى بداند و براى هر مسئله‏اى  راه حلى پيدا كند كه جهانيان را در راه رشد، به يكديگر نزديك بسازد، بر اصل ثنويت نتوانسته‏اند بسازند. انديشه‏اى را نتوانسته‏اند بسازند كه عمل را چنان هدايت كند كه از امكانات فردا نكاهد و بر آنها نيز بيفزايد. اينك ليبراليسم مدعى است كه در حال جهان گير شدن است. اما مجموعه اعمالى كه به هدايت اين مرام بعمل مى‏آيند، كاهنده‏اند. باشگاه روم هشدار مى‏دهد كه انسانيت واپسين امروز و فرداى زندگى خويش را مى‏گذراند؟ بحرانى كه عمر يك نسل انسانيت معاصر در ان گذشته است. به صداقت و صراحت مى‏گويد و جريان زمان در زلال خويش، به روشنى نشان مى‏دهد كارى كه در گذشته و حال ممكن نگشته است، در آينده نيز ميسر نخواهد شد.

      زمان شهادت مى‏دهد كه اگر زندگى ادامه يافته است، بدينخاطر است كه بخش بزرگى از زندگى انسانها بر اصل موازنه عدمى جريان يافته است. در واقع، پندار و گفتار و كردار آدميان، دو بخش مى‏شده است. بخشى از آن، بكار زيستن و رشد مى‏آمده و بخشى ديگر ستيزها، ويران سازيها و كشت و كشتارها را ببار مى‏آورده است. دوره‏هاى انحطاط و گاه مرگ جامعه‏ها، دوره هايى بوده‏اند كه بخش دوم بر بخش اول چيره مى‏گشته است. اينك كه مرزها از ميان رفته‏اند و مى‏روند، غلبه آن بخش از پندارها و گفتارها و كردارهاى ويران ساز ومرگبار، ديگر نه هستى يك جامعه و يا سرزمين كه هستى انسانها و جانداران و طبيعت را بخطر مى‏افكند.

      پيش از اين، هر زمان كه قومى گرفتار انحطاط و مرگ مى‏شد، قوم ديگرى بار امانت را بر دوش مى‏گرفت و مسئوليت امامت را در نجات زندگى و ادامه آن، بر عهده مى‏گرفت. آفريده‏ها مى‏زيستند و مى‏مردند اما حيات همچنان ادامه مى‏يافت. در زمان ما قواى مخرب چنان بزرگ شده‏اند كه مى‏توانند انسان و طبيعت را بميرانند. پس انديشه راهنمايى بايد كه انسانها را به ياد و كار خليفه اللهى بياندازد و در كوشش براى گذار از دوران بحران به عصر سوم، عصر آزادى، بكار آيد. اين عصر را از آن رو عصر سوم خوانده‏ام كه در آن، زور يكسره از اصالت مى‏افتد و ثنويت كه بر آن، زور واقعيت مى‏يابد و بكار مى‏رود، بى اعتبار مى‏شود.

      بدينقرار، تدوين انديشه اجتماعى متعالى‏ترين سعى آدميان بود و هنوز نيز هست. براى اينكه انديشه‏اى، انديشه اجتماعى تلقى شود، بايد مجموعه باشد. بايد ابعاد سياسى و اقتصادى و اجتماعى و فرهنگى و نيز رابطه انسان با خود و با طبيعت را بر بگيرد. بايد اين مجموعه با نظام، يعنى داراين اصول و فروع باشد. اصول در ثبات، بايد تحمل تغييرها را بياورند و بتوانند راهنماى تحول و انطباق فروع با تغييرهاى اجتماعى باشند. اين امر ايجاب مى‏كند كه اصول دست كم سه بعدى باشند. يعنى هم راهنماى نگرش انسان در آفرينش (اساس قرار دادن يا ندادن رابطه انسان با خدا) و صيرورت هستى باشند، هم ارزشهاى بنيادى باشند و هم اصول روش شناخت و دستيابى به علم و معرفت بگردند. هزاران هزار سال كوشش انسانها در جستن و جمع كردن اين اصول و فروع تابع آن‏ها، در يك مجموعه با نظام ادامه يافته است و دو دسته انديشه اجتماعى ره آورد اين كوشش ديرپا هستند: انديشه‏هاى اجتماعى كه بازتاب انواع ثنويتها هستند و انديشه اجتماعى كه ترجمان توحيد است. ادامه حيات و رشد انسان از توحيد است و انديشه‏هايى كه توانسته است اصول ثابت و فروع تغيير و انطباق‏پذير پيدا كند، انديشه توحيدى است. دين توحيد، نظامى بر پايه اصولى پايدار است. اصولى كه ثباتشان شرط رشد شتاب گير انسان و تحول مطلوب جامعه‏ها است.

      عوامل فرسايش و ميرندگى به اين اصول راه ندارند. زيرا خميرمايه اين اصول را زور تشكيل نمى‏دهد. بدينخاطر، شناخت اين اصول براى عده اى آسان و براى گروهى ممتنع است. در حقيقت، براى شناخت اصول بايد از باور به زور رهايى جست. آنها كه از اين باور رها مى‏شوند، اين اصول را زود و آسان مى‏شناسند و بدان، انديشه و عمل را در فضاهاى نو به نو رشد به پيش مى‏رانند. اما اگر آدمى زور را مدار هستى باور كرد و فلسفه زندگى را جستجوى زور و قدرت شمرد و قدرت را توانايى بر ديگران و سلطه گرى معنى كرد، از گمراهى، راه به اين اصول نمى‏يابد. گرفتار ثنويت مى‏ماند و عامل تخريب مى‏شد. زنهار! برداشت خود را از اصلها، حق مطلق انگاشتن و يا آنها را مايه زورمدارى گرداندن نيز، بنيادگرايى و فسادگسترى بر روى زمين است.

      از اين رو، خطرى كه دين را تهديد مى‏كرد و مى‏كند، در خود دين نيست. در طرز فكر آدميان است. راست بخواهى در از خود بيگانگى آدميان است. آدمها اين اصول را از محتوى خالى و از زور پر مى‏كنند. بدينسان، در ظاهر خدا پرستى، زور پرستيده مى‏شود و بجاى محبت و دوستى، كينه و دشمنى، بجاى  توحيد اجتماعى، تضاد اجتماعى، بجاى دعوت به يگانگى، دسته بندى مردمان در گروههاى بيگانه از يكديگر و خصم با هم و ايجاد خصومتهاى كور ميان اين «حزب»ها، بجاى اعتماد و اطمينان به يكديگر، ترس از و سوء ظن به يكديگر، بجاى دانش پژوهى، جهل و خرافه پرستى، بجاى ارزيابى و انتقاد، انواع سانسورها... بجاى اميد، يأس و بجاى آزادى استبداد مى‏نيشنند. راه بر رشد بسته مى‏شود و نيروهايى كه مى‏بايد در جريان رشد بكار سازندگى مى‏امدند، در نظام بسته اجتماعى، بقدرت تخريبى بدل مى‏گردند. جهان امروز اگر خود را از اين قدرت ويرانگر رها نكند، فردايى بخود نخواهد ديد.

      در نظامهاى اجتماعى بسته كه تضاد اساس روابط اجتماعى مى‏شود، دور، دور اسطوره‏ها مى‏شود: بجاى علم، علم پرستى، بجاى رشد، رشد پرستى، بجاى توانايى، قدرت پرستى و... مى‏نشينند و انسان در تنيده اين باورهاى دروغين و عقيم و عقيم ساز، به تخريب خويشتن و طبيعت مى‏پردازد. رهبرى معرف قدرت تخريبى جامعه و بيانگر موازنه قواى داخلى و خارجى مى‏شود. تحول جامعه و رشد، هر روز بيشتر از روز گذشته، در تغيير موازنه قواى مخرب خلاصه مى‏شود. جهان در مسير توازن ترس و وحشت، شتاب مى‏گيرد...

      جهان امروز مى‏كوشد از توازن و رفتن بسوى مرگ، مرگى در وحشت مطلق، بازايستد. امادر تضاد ماندن و راه جستن، محال است. در موازنه قوا ماندن، انديشه هايى راه ياب را با هفت مشكل بزرگ روبرو مى‏كند كه مشكل همه زمانها و بخصوص مشكل عصر حاضر هستند. چرا كه ابعاد قدرتهاى مخرب بسيار بزرگ شده‏اند. آنقدر بزرگ شده‏اند كه انسان در برابرشان، احساس كوچكى و ناتوانى مى‏كند. هفت مشكل اينها هستند:

 1- پيش گرفتن تحول اجتماعى و شتاب آن بر انديشه‏هاى اجتماعى، اين تحول از ايدئولوژيهاى پيشين بجاى خود، از دانش اجتماعى و انديشه هايى كه توليد و عرضه مى‏شوند نيز پيش مى‏گيرد. در حال حاضر، انديشمندان نه تنهاتوانايى فراهم ساختن زمينه تحول رااز دست داده‏اند، نه تنها قادر به پيش بينى جهت و فرجام تحول اجتماعى نيستند، بلكه از آن عقب مى‏مانند. اين امر خاص دوره‏هاى تحول بزرگ است. در حقيقت، انديشمندان، بلحاظ پايبندى به اين يا آن ثنويت و در نتيجه به قالبهاى فكرى پيشين، از تحقيق و تجربه آزاد باز مى‏مانند. در گذشته مى‏مانند و چندى و چونى تحول اجتماعى را اندر نمى‏يابند. آنچه را ثابت مى‏كنند، واقعيتها اگر نه همان روز، فردا تكذيبشان مى‏كنند.

 2- استبدادهاى فراگير مشكل اين زمانند. نبايد پنداشت مسئله، تنها مسئله دولتهاى از اين نوعند. زيرا مسئله بزرگ‏تر، مسئله طرز فكرهايى هستند كه ترجمان اين يا آن ثنويتند. اين طرز فكرها كه خطرناك ترينشان بر ثنويت تك محورى بنا جسته‏اند، انواع دوگانگى‏ها را پديد آورده‏اند:

 * دوگانگى فكر و عمل كه جدايى دين از سياست، يكى از اشكال آنست و شعار كسانى شده است كه طرز فكر استبدادى دارند.

 * دوگانگى عقل و علم، علم و دين كه عامل استقرار بسيارى از انواع سانسور گشته است.

 * دو گانگى ظاهر و باطن، شكل و محتوى، جسم و روح كه در جامعه‏هاى امروزى، سبب برخوردهاو گاه تضادهاى خصم آلود شده‏اند و مى‏شوند.

 * دوگانگى‏هاى ملى، قومى، گروهى، فردى و... نژادى و منشى (نخبه و توده‏و ) اين دوگانگى‏ها هم اكنون، در 5 قاره روى زمين، در شكل جنگ و توازن ترس و وحشت بروز كرده و عرصه را بر ملتها تنگ كرده‏اند.

 * دوگانگى رهبرى و مردم كه در همه جا كارپذيرى را به مردم القاء مى‏كند.

 * دوگانگى فقر و غنا كه بخش ثروتمند جهان را به جزيره كوچكى در اقيانوس فقر و قهر بدل ساخته است.

 * دوگانگى مسلط و زير سلطه كه حاصل نظام سلطه گرى و بيانگر ثنويت تك محورى است. مرگبارتر و ويرانگرتر از استبدادهاى فراگير حاكم بر اين يا آن جامعه، اين سلطه گرى است كه هستى سوز است.

 3- رشد، رشدى كه طى دو قرن خدايى مى‏كرد، مشكل بزرگ زمان ما شده است. مشكل بزرگ زمان ما شده است بدين خاطر كه در محدوده روابط سلطه گر - زير سلطه، عامل فزونى گرفتن ميزان تخريب بر ميزان سازندگى و پيشخور كردن منابع طبيعت و از پيش متعين كردن جهت يابى فعاليتهاى اقتصادى و غير آن گشته است. روشنفكران غرب، پس از دو دهه بحث در باره بحران رشد، اينك دم فروبسته‏اند. خود مى‏گويند با ابزار فكرى  كه طى چند قرن، نخست زمينه ساز رشد كنونى بوده و سپس پا به پا، با آن همراهى كرده است، نمى‏توان راهى براى بيرون رفتن از بن بست يافت. ادامه اين راه رشد، به انهدام كامل و همه جانبه مى‏انجامد. چاره كار آنست كه روشنفكران ديگرى پرورده شوند و در مجموعه‏هاى بشرى «رشد يافته» بمثابه بيمار بنگرند. رها از قالبهاى نظرى از پيش ساخته، همانند پزشك، براى اين بيمار، درمانى بيابند.

 4- جريان نيروهاى محركه در مقياس جهان، ماوراء مليها را بوجود آورده است. ماوراء مليهاى اقتصادى و سياسى و جنايتكارى، كارشان اداره كردن نيروهاى محركه در مقياس جهان و زمان است. بنوعى از اداره مشغولند كه نيروهاى محركه را به زور و قدرت تبديل مى‏كند. نتيجه، سه امر واقع بسيار خطرناكند: الف - پيش خور كردن منابع و كارمايه‏ها و ب- از پيش متعين كردن آيند و  ج - تخريب طبيعت و گسترش اردوگاه جهانى فقر.

 5- زير سلطه‏ها چند ميليارد انسان بشمار مى‏روند. اين چند ميليارد نيز مشكل زمان ما هستند. اينها نيز فرآورده‏هاى رشدى هستند كه ترجمان سلطه گرى بود و هست و آدميان و طبيعتشان را به تباهى راه مى‏برد و راه مى‏برد. اين چند ميليارد انسان بيش از آنچه قربانيان غرب سلطه گر باشند، قربانيان پيروى از انواع ثنويتهايند. قربانى كارپذيرى خويشند، قربانى اصالت دادن به زور و خود را تسليم اوامر و نواهى زور كردنند. اينان عامل بزرگ بحران «رشد يافته»ها شده‏اند. «رشد يافته»ها نيز اسير موقعيت خويش بمثابه سلطه گر مانده‏اند.

      در فرهنگ «رشد يافته»ها، آن بخش كه بيانگر انواع ثنويتهاست، هر روز بيشتر از روز پيش، قلمرو خود را گسترش مى‏دهد. سلطه گرها، بخصوص در آنچه به روابط با «جنوب» راجع مى‏شود، از ثنويت تك محورى پيروى مى‏كنند. توضيح اينكه در مقام سلطه گر، فكر و عملشان صرف تحكيم سلطه بر جهان و دائمى كردن اين سلطه مى‏شوند. از اين رو، تا وقتى اصل بر زور است، بحران ادامه و شدت مى‏يابد. سلطه گرها بايد از فرهنگى كه ترجمان اصالت زور است و مثل سرطان دامن مى‏گسترد، خلاصى بجويند. از آن، به فرهنگى درآيند كه بيانگر اصالت توحيد است.

 6- فراموش كردن خدا و رها كردن رابطه انسان با خدا در نتيجه گم كردن موازنه عدمى و گرفتار شدن در بند موازنه وجودى و افزودن بر قيد و بند روابط قوا و مبتلا كردن انسان به اسطوره پرستى، مشكل بزرگ همه زمانها و بخصوص مشكل زمان ما است. اين مشكل و مشكل محروميت انسان از بعد معنوى خويش، مادر مشكلهاى ديگرند. چرا كه بيرون رفتن از توحيد و فروافتادن در شرك، در يك رشته اسطوره پرستى‏ها، انسان را از يافتن فطرت خويش، توحيد، مانع مى‏شود. در اسطوره هايى كه در زمان ما انسانيت را از خود بيگانه كرده‏اند، تأمل كنيم:

 * شعار جدايى دين از سياست، سرانجام به رواج ماكياوليسم در همه عرصه‏هاى فعاليت انسان انجاميده است. در حقيقت، باور را از عمل نمى‏توان جدا كرد.اگر دين ترجمان توحيد باشد، جدا كردن آن از سياست، اصل كردن ثنويت در سياست است. پس وقتى دين توحيد است، جدا كردن آن از سياست، همراه كردن ثنويت و زاده آن، زور، با سياست است. انحطاط حرفه سياست در مردم سالاريهاى غرب به دليل آن جدايى و اين همراهى نيست؟

      مشكل روشنفكران زمان ما اينست كه با «اخلاق گرايى» مبارزه كرده‏اند و اينك اخلاق زور، چه در رژيمهايى كه بنام دين و ايدئولوژى، استبداد برقرار كرده‏اند و خواه در «مردم سالاريهاى» غرب، از درون و بيرون، انسانها را مى‏خورد و تباه مى‏كند. از اين رو است كه از نو، به سراغ اخلاق مى‏روند. اخلاقى كه بر ارزشهاى ديگرى بنا شود. وقت آنست كه انسانيت از فريب بزرگ رها شود. مشكل سياست همراهى دين نيست. مشكل آن اينست: سياست بر كدام اصل راهنما؟ سياست بر اصل ثنويت، چه رنگ دينى بخود بگيرد و خواه نگيرد، و حتى وقتى ضد دينى مى‏شود، با زور همراه است. عصر آزادى، عصرى نيست كه در آن، سياست بمعناى مجموعه تدابير، ترجمان توحيد مى‏شود؟

 * حمله به «دمكراسيهاى توده‏اى» كه زوال يافته‏اند و در حال زوالند از سوى مخالفانشان و حمله به «آزاديهاى بورژوايى» از سوى جانبداران آن نوع «دمكراسى»، سبب شد كه آزادى از ارزش بيفتد. آمريت استبدادى نخبه‏ها و حزب طراز نو و ارتش و دولت كه خميرمايه ايدئولوژى‏هاى زمان ما را تشكيل مى‏دهند، بن بست راكامل گرداند. تا آنكه اردوگاه كمونيسم متلاشى شد. اينك روشنفكران، بخصوص روشنفكران چپ، متوجه شده‏اند كه آزادى را از نو بايد ارزش كرد. گرفتاريشان اينست كه هنوز نمى‏دانند آن را بر كدام اصل تعريف و بنا بنهند.

 * جدايى نخبه‏ها از توده‏ها و اعتقاد به ولايت اولى‏ها بر دوميها، سبب گشته است كه اوليها، بنام ايدئولوژى انواع استبدادهاى راست و چپ را به جامعه‏ها تحميل كنند و خودنيز، در استبدادى كه بنا و از آن پاسدارى مى‏كنند، فاسد و تباه شوند. اين امر خاص جامعه‏هاى داراى رژيم استبداد دينى و يا ايدئولوژيك نيست. در همه جا، نخبه‏ها ترور فكرى را تحميل كرده‏اند و در جو ترور، انديشه‏ها عقيم گشته‏اند. اينك روشنفكران راستين، در صدد شك به خويشتن برآمده‏اند. اما هنوز در پى آنند كه بر چه اصل و روشى، خود را بمثابه نخبه نفى كنند، از پاى بند سانسورها رها شوند و به فراخناى آزادى گام بگذارند؟

 7- دوگانگى ماديت و معنويت، در دورانهاى مختلف، به نفى يكى از اين دو بعد انجاميد. در دوران ما، حاكميت ماديت انسان را از بعد معنويش محروم ساخته است. با تبديل نيازهاى معنوى به نيازهاى مادى و مدار باز مادى - معنوى را به مدار بسته مادى - مادى برگرداندن، انسان را عامل توليد و مصرف انبوه كرده است. انواع كمبودها را پديد آورده است و انسان را در حصار ماديت، به مصرف روزافزون و تخريب خويش بقهر مصرف، محكوم ساخته است. چرا كه مصرف انبوه، تخريب انبوه است و در مدار بسته مادى - مادى، انسان به تخريب و مرگ خويش، محكوم است. بازجستن بعد معنوى، بياد آوردن خود فراموش شده است. اما اين خود فراموش شده، جز با بازيافتن توحيد بمثابه اصل راهنما، ممكن نمى‏شود. اين سخن حق، حق است: با فراموش كردن خدا، انسان خود را گم مى‏كند. بدينقرار، اين سخن نيز حق است كه مشكلهاى ديگر از اين دو مشكل زاده مى‏شوند.

      حاصل كوشش 30 ساله براى يافتن راه حل اين مسئله‏ها، كه در آن بسيارتر از بسيار از ايرانيان و غير ايرانيان شركت جسته‏اند، كتاب حاضر شد. كتاب خود نيز در پرحادثه‏ترين دورانهاى تاريخ و دوران تحول پرشتاب زيسته است: نخست بحثى كه براى سمينارى نوشته شده بود، پس از دو سالى كه در قيد سانسور «سازمانى» ماند، تحت عنوان «اصول راهنماى حكومت اسلامى»، به سال 1351، خارج از كشور، منتشر شد. اين كتاب، در روزهاى انقلاب، در خود كشور، بارها چاپ و منتشر شد. پرسشها و بحثها كه برانگيخت و تجربه دوران مرجع انقلاب، در متنى كاملتر، در همين دوران، منتشر شد. پس از كودتاى خرداد 60، پيشنهاد شد كتاب به زبان فرانسه ترجمه شود. اين شد كه در پرتو تجربه دوران بعد از انقلاب، آن را از نو، نوشتم. طى 11 سال، حاصل تجربه مبارزه با استبداد دينى در ايران و آموزشهاى تحول جهان را در روشن كردن نوشته و رفع نقصها و بيشتر كردن جامعيت كتاب بكار گرفتم. در روز به روز اين دوره طولانى، جمعى بزرگ از اهل پرس و جو انديشه در زندگى اين كتاب نقش جسته و شركت كرده‏اند. وقت در پرتو قرآن، اصلهاى راهنماى آن از ابهام بدر آمدند، در پرتو اين اصلها، خود نيز كتاب مبين شد، آشكار شد.

      پيش از انتشار كتاب اول، فصلهاى آن، جدا جدا، نوشته و انتشار يافته بودند. در فاصله دو انتشار اول و دوم، مطالعه‏هاى ديگر در اين مطالعه، كه مطالعه مادرش بايد خواند، انعكاس يافته‏اند و اين و آن فصل، در اين و آن مناسبت، منتشر شده‏اند. در فاصله انتشارهاى دوم و سوم نيز، همين  روش بكار رفته است. بدينقرار، كتاب، بمدت سى سال، روز به روز با نويسنده و كسانى كه آن را خوانده و در طرح پرسشها و بحثها شركت كرده‏اند، زيسته است. آيينه‏اى شده است كه وى در آن نقصها، اشتباهها و خطاهاى خويش را ديده و در اصلاحشان كوشيده است.

      توحيد بر شرك در انقلاب ايران پيروز شد. اين كتاب گزارش پيروزى مردم بر دو نوع استبداد شد و ترديد ندارم كه گزارش پيروزى مردم ايران بر نوع سوم استبداد نيز مى‏شود. سه نوع عمومى استبداد كه تاريخ بخود ديده است، در ايران از پا درآمده‏اند و در مى‏آيند. باز از پا در آمدن اين استبدادها در ايران، در واقع در جهان استكه استبدادها از پا در مى‏آيند. اين كتاب بشارت عصر سوم و گزارش پيروزى بزرگ آزادى بر استبداد در مقياس جهان مى‏شود. پس بيشترين درودها بر آنهاكه شهيد و الگوى جاويد شدند، بر آنها كه كتاب ناطق شدند و سرزمين ايران را سرزمين نبرد با انواع استبدادها كردند و بر آن‏ها كه تصميم دارند با پيروزى بر واپسين تلاش مذبوحانه استبداد، امامان عصر آزادى بگردند.

 

 

 ابوالحسن بنى صدر

 

 

 

 

 

اصول راهنماى اسلام

 

فصل اول‏

 

توحيد

 

 

 

 توحيد

 

 

 

 

      در پى يك مقياس و يك رابطه، فرشته شيطان مى‏شود و آدم از خود بيگانه مى‏گردد: فرشته به خدا مى‏گويد مرا از آتش آفريدى و آدم را از خاك. من از او برترم (1) فرشته بر سر فرمان اسطوره «نژاد برتر» مى‏گذارد و از خدا بيگانه مى‏شود، رانده مى‏شود. اينك خود را در رابطه قوا با آدم مى‏يابد. آدم را مى‏فريبد. او را به اسطوره خدايى جستن مى‏فريبد. آدم، در فريب، خود را در رابطه قوا با خدا قرار مى‏دهد: (2)

 

 «آدم بر پروردگار خويش عصيان كرد و گمراه شد.»

 

      به فريب باور مكنيد كه به دانش و جاودانى شدن، خدا مى‏گردد (3). رانده مى‏شود (4). از بهشت خود بودن، به اين دنياى پر از برخوردها و تضادها، هبوط مى‏كند. توبه مى‏كند و توبه‏اش پذيرفته مى‏شود. بر عهده او مى‏شود كه با انديشه و دست خويش، راه طولانى بازگشت به فطرت را طى كند (5).

      اما در جريان زندگانى، روابط قوا اساس قرار مى‏گيرند و خداها، شخصيتهايى كه دم از خدايى مى‏زنند، پديده هايى كه به مقام خدايى رسانده مى‏شوند و... همه از رهگذر دور شدن آدميان از توحيد پديد مى‏آيند. بر شماره اسطوره‏ها و خداها آنقدر افزوده مى‏شود كه آدمى از شمال و جنوب و شرق و غرب، خود را محصور و زندانى اين خداها مى‏يابد. شيطان مى‏گويد (6):

 

 «بعد، بيقين از پيش و پس و راست و چپ آنان در مى‏آيم چنان كه بيشتر آنان شكر نگزارند».

 

      توحيد فعل است. حركتى بر وفق روشى براى بازگشت به فطرت و به آزادى كامل از سلطه همه خداهاى موهوم است. حركت بسوى انقلاب بزرگ و همه جانبه است كه امكان نوعى رابطه جديد اجتماعى و نوعى رابطه نو با طبيعت و با خويشتن را در پى مى‏آورد. طبيعت و جامعه و ذهن انديشمند، ديگر عوامل محدود كننده آزاديهاى آدمى نيستند، اسباب وسعت گرفتن آزاديهاى اويند.

      اين حركت عكس حركت نخستين است: از خود بيگانگى با انكار خدا، با ميل به دست يابى بر قدرت فراگير يا پرستش اسطوره‏ها آغاز گرفته بود. اين حركت با انكار خداهايى كه ساخته و محصول زندگانى اجتماعى بر اساس روابط قوا هستند، آغاز مى‏گردد:

 

 «بگوييد نيست خدايى مگر الله رستگار مى‏شويد»

 

      اگر در نوع فريبى كه آدم خورد دقت كنيم، مى‏بينيم ممنوعه همان اسطوره قدرت است. در قرآن، مجموعه خداها در اشكال گوناگون و در تغيير شكلهاشان نفى مى‏شوند. ميوه ممنوعه‏اى كه ما آدميان در اين دنيا به پرهيز كردن از خوردن آن دعوت شده‏ايم، همين خداها هستند. همانطور كه درخت، به تعبير قرآن و سيب يا نارنج به تعبير داستانهاى مذهبى، صورت مادى اسطوره قدرت است، خود نيز مى‏تواند به اسطوره‏اى ذهنى بدل بگردد. آدم باور كرد كه با خوردن ميوه درخت، خدايى هم آورد و هم شأن خداى يكتا مى‏شود (7).

      قرآن، روش نيز معنى مى‏دهد و در حقيقت روش آزاد شدن از زندان بزرگ باور به خداهايى است كه اشكال مادى و ذهنى بخود مى‏گيرند و زمان به زمان، به يكديگر تبديل مى‏گردند و يا اشكال تازه‏اى پيدا مى‏كنند. بدينقرار، در سه بند، به خداهايى مى‏پردازم كه بايد نفى شوند تا آدمى از هرگونه استبداد، بخصوص استبداد فراگير رها گردد:

 

 بند اول: اسطوره ها

 

      اسطوره‏ها كه از رهگذر روابط اجتماعى و در جامعه پديد مى‏آيند، شش دسته‏اند. در توحيد، همه اين اسطوره‏ها، در وجود و وظايف اجتماعيشان، نفى مى‏شوند:

 

 1- اسطوره‏هايى كه ساخته رابطه اسنان و طبيعتند

 

      نه طبيعت در مجموع و نه پديده‏هايش خدايى نمى‏كنند. ملك و ملك از آن خدا هستند(8). آفريده‏ها در انجام دادن وظايف خويش نيز، از خداهاى گوناگون فرمان نمى‏برند. بر وفق يك نظم و قاعده پايدار، بقدر و اندازه عمل مى‏كنند (9).

      ابراهيم مشى توحيد را با قبول و انكار خدايى همين پديده‏ها شروع كرد و به پايان برد:

      با خود گفت: خداى من خورشيد است: (10)

 

      «پس چون آفتاب را عالمتاب يافت، گفت اين خداى من است.»

 

      و چون آفتاب غروب كرد و ماه و آسمان، به نور افشانى آغاز كرد، با خود گفت: خورشيد غروب  كرد پس خدا نمى‏تواند باشد. خداى من ماه است (11):

 

      «پس چون ماه را تابان ديد، گفت: اين خداى من است».

      و چون ماه نيز افول كرد، با خود گفت: اين پديده‏ها خدا نمى‏توانند باشند و (12):

 

      «همانا من روى مينهم بسوى كسى كه آسمانها و زمين را بر فطرت آفريد...»

 

      بدينسان، در حركت توحيدى، بايد خدايى پديده‏هاى طبيعى، خورشيد و ماه و ستاره (13) و باد و باران و نور و آتش (14) و «اله» هايشان را نيز نفى كرد. اين پديده‏ها موافق اندازه‏هاى  حاكم بر طبيعت مخلوق، عمل مى‏كنند و خود قادر به اتخاذ تصميم نه درباره خودشان و نه درباره آدميان نيستند (15). نه مى‏توانند هستى ببخشند و نه مى‏توانند هستى بستانند (16).

      و نبايد پنداشت كه امروز ديگر اين پديده   را نمى‏پرستند. زيرا بسيارى هنوز مى‏پرستند و بسيارتر از بسيارند آنها كه ماده و طبيعت را بمدد «علم» اسطوره كرده و به مقام خدايى رسانده‏اند. بحران تمدنى امروز ره آورد ماده پرستى نيست؟

 

 2- اسطوره هايى كه ساخته رابطه انسان با زمان و مكان هستند

 

      نه شرق، نه غرب، نه شمال، نه جنوب، نه دنياى پايين،نه دنياى بالا، از ويژگى خدايى برخوردار نيستند. اينها همه به خدا تعلق دارند (17). به دليل محل سكناى اين يا آن قوم شدن، به ساكنان خود قدرت خدايى نمى‏بخشند. هيچ ملت بلحاظ زمين معين، نمايندگى  خدا را پيدا نمى‏كند (18). مالكيت مطلق بر زمين و آسمان از آن خدا است (19). و بنابراين، مالكيت آدمى بر زمين، به حد رابطه‏اى كه كار و سعى پديد مى‏آورد، محدود مى‏شود (20).

      سير در مكان (21) و زمان (22) ارزش مى‏گردد. گذشته‏و حال و آينده يك جريان دارند. آدمى بايد و مى‏خواهد كه پيشاروى خويش را باز كند و پيش برود. (23):

 

      «بديهى است كه انسان مى‏خواهد پيشاروى خويش را باز كند.»

 

      اما همانسان كه نبايد گذشته و حال را مطلق كرد و در آنها ماند، نبايد پنداشت علم قطعى آينده نزد آدمى است (24):

 

      «همانا علم ساعت نزد خدا است » و هيچكس اندر نمى‏يابد كه فردا چه رويدادهايى را مى‏زايد  »

 

      اسطوره آينده با مشخصات معنى و مدت معين، همواره از اسباب از خود بيگانگى آدميان بوده است. اما بخصوص در زمان ما، خواه در جامعه‏هاى مسلط و خواه در جامعه‏هاى زير سلطه، اين اسطوره، دست به دست اسطوره علم، از عوامل سازماندهى‏هاى اجتماعى گشته است. در انديشه توحيدى، علم به تاريخ معاد، روزى كه نظام اجتماعى دگرگون شود و انسان از جبرها بياسايد و جامعيت بجويد، براى هيچكس حاصل نمى‏شود. و كسى نمى‏تواند، نه بمدد ديالكتيك معجزه گر و نه بمدد هيچ روش ديگرى، از پيش، مدتى را كه مى‏توان طى آن به جامعه كمال مطلوب رسيد، معين كند. رهايى از باور به اين اسطوره، بخصوص در دوران ما، سبب مى شود كه خود را از قيد جبرهاى بسيار برهانيم و روشهاى مناسب براى رشد و آزادى پيدا كنيم.

      بخصوص ما زير سلطه نبايد از ياد ببريم كه ليبراليسم غرب مسلط، به جامعه‏هاى صنعتى و ما وعده داد كه با پيروزى از الگوى رشدش، در دوره معينى، به رشد مى‏رسيم. پس از آن، ماركسيسم به استعانت اسطوره علم وعده داد كه مراحل تاريخ طى شده‏اند و مرحله سرمايه دارى به مرحله كمونيستى تحول مى‏كند و اين در زمان معين و به «جبر تاريخ »!

      اما زمان گذشت و معلوم شد كه سخن جبرى‏ها راست نيست. يعنى نه جامعه‏ها تنها يك سرنوشت دارند و نه زمان رسيدن به آن سرنوشت، معين است (25).

    

      «بهشت بيابان است و آدميان آن را با عمل امروز خويش مى‏سازند».

 

      به سخن ديگر نوع جامعه آينده به نوع عمل اجتماعى امروز بستگى دارد و علم ساعت نزد خدا است: (26)

 

 «و نزد او است علم زمان و بازگشت شما به سوى او است».

  

      به اسطوره هايى كه شكل مادى دارند، در قسمت سوم مى‏پردازيم. در اينجا به اسطوره هايى مى‏پردازيم كه منشاء مادى دارند اما شكل غيرمادى بخود گرفته‏اند:

 

      اسطوره نژاد قديمى‏ترين و ديرپاترين اين اسطوره‏ها است. به تعبير قرآن همزمان با خلقت آدم است. در جريان تاريخ، اين اسطوره اشكال گوناگون بخود گرفته است و امروز ترجمان بسيارى از جنگها و برخوردها در مقياس جهان است.

      قرآن بانى آن را شيطان معرفى مى‏كند. مى‏گويد هر سلطه گرى كه مى‏خواهد خود را از راه زور به ديگران تحميل كند، از نژاد خويش اسطوره‏اى مى‏سازد و بدان حكومت بر ديگران را موجه مى‏گرداند. هر بار كه قرآن به معرفى «طاغوت» و ستمگران، اقوام زورمند و زورگو مى‏پردازد، بياد مى‏آورد كه بر باور شيطان بوده‏اند و خويش را از نژاد ويژه مى‏خوانده‏اند (27).

      بعد به دين «آباء» پرستى مى‏رسيم: آباء پرستى نيز داريم. همانطور كه يادآور شدم در بند سوم به آن مى‏پردازم.

      اسطوره يك كارش اينست كه آدمى را از گذشت زمان و تحول غافل مى‏كند و برغم گذار زمان و تحول، معتقد به خود را در گذشته نگاه مى‏دارد. آدمى را از زمان جدا مى‏كند و مرغ انديشه را زندانى مى‏كند تا در افق زمان پرواز نكند. بقاء بر دين آباء، درست پنداشتن دينى بلحاظ آنكه آباء بر آن دين بوده‏اند، ماندن در گذشته و گمراهى است. قرآن بيش از همه با اين اسطوره مبارزه مى‏كند و بارها مى‏پرسد (28):

 

      «وقتى به آنها گفته شد به آنچه از سوى خدا فرود آمده و به فرستاده او بگرويد، گفتند ما را همان دين كه آباء خود را بر آن يافته‏ايم، كفايت مى‏كند. بر دين آباء خود مى مانند اگر چه آبائشان را علمى نبود و به راه هدايت نبودند».

 

      نه تنها اهميت پايبندى به دينى را، تنها بدين سبب كه دين آباء بوده است، در عقب ماندگى فكرى خاطر نشان اهل خرد مى‏كند، بله يادآور مى شود كه صاحب امتيازان حكومتگر هستند كه بر دين آباء اصرار مى‏ورزند 29).

 

      «و همچنان، نشد كه پيش از تو، هشدار دهنده‏اى به جامعه‏اى بفرستيم و مترفهايشان نگويند همانا آباء خود را امتى مى‏دانيم و از دين آباء خود پيروى مى‏كنيم* پيامبر بدآنها مى گفت: حتى اگر شما را به بهتر از آن هدايت كنم؟ در پاسخ مى‏گفتند: ما بدانچه تو را براى ابلاغش فرستاده‏اند، كافريم *»

 

      و اين گروه كه حتى وقتى مى‏دانند دينى كه به آنها اظهار مى‏شود، بهترين دين‏ها است، بدان كفر مى‏ورزند، هر ستم و بيداد و زشتكارى را بنام سنت آباء، رسم روزگار مى‏كنند (30).

      و عمومى‏ترين اسطوره‏ها، اسطوره شخصيت است. كيش شخصيت، رايج‏ترين كيشها است. مى‏توان گفت كه دستگاه مطلق تراشى، دستگاه ذهنى ما است و از اينرو انديشه توحيدى به مبارزه با كيش شخصيت، تقدم قطعى مى‏بخشد: مبارزه با نفس جهاد اكبر است.

      و از آنجا كه در اين باره كتابى تأليف كرده‏ام، در اينجا به دو سه مورد اشاره مى‏كنم:

      بظاهر براى آنكه به شخصيت نقش خدايى ببخشند و شخصيت‏ها بتوانند بطور ثابت بر جامعه‏ها حكم برانند و بدينسان حكومت منشاء خدايى و يا عقيدتى و مرامى پيدا كند، ميان شخصيت و خدا رابطه خويشاوندى برقرار مى‏كنند: شاهان ايران خود را از نژاد اهورايى مى‏دانستند و اسكندر در مصر از كاهنان حكم ستاند كه فرزند ژوپيتر است و چون به همدان رسيد، خود را ژوپيتر خواند! اما شاهان تنها نبودند كه چنين مى‏كردند، پيروان مذاهب نيز، پيامبر خويش را فرزند خدا مى‏خواندند و مى‏خوانند (31):

 

      «و گفتند يهود عزير پسر خداست و گفتند مسيحيان مسيح پسر خدا است »

 

      در قسمتهاى دوم و سوم، به بازتابهاى فرزند خدا خواندن  پيامبران مى‏پردازم. عجالتاً بدانيم كه فرزند خدا شدن، بتدريج، جمعى نيز مى‏شود (32):

 

      «يهود و نصارا گفتند ما فرزندان خدا و دوستان او هستيم »

 

      بدينسان، شخصيت به خدايى مى‏رسد و تن ماديش، در ذهن او، محو مى‏گردد و شخصيتش همام مرامى مى‏شود كه بنام او حكومت مى‏رانند. در زمان ما، اين اسطوره، شكل تازه‏اى پيدا كرده است: غربى خود را دارنده خرد متعالى مى‏داند و فرهنگ خويش را جهان شمول مى‏پندارد و به زور، بشر را به پذيرش اين فرهنگ مى‏خواند. در جاى ديگر، مسكو ستاد زحمتكشان جهان خوانده مى‏شد و مخالفت با نظر لنين، كفر تلقى مى‏گشت.

      اما اينگونه شخصيت پرستى شكلى خاص از آن شخصيت پرستى است كه عموميتى به تمام دارد. در حقيقت هر يك از ما آدميان، در زندگانى روز مره، شخصيت خود يا ديگرى را به مقام خدايى مى‏رسانيم و بر خويش و ديگران حاكم مى‏گردانيم. در اينجا نمى‏توان كتاب كيش شخصيت را كه تازه خود به تفصيل نياز دارد، خلاصه كرد. با وجود اين بايد بگويم كه زندگانى اجتماعى بر محور روابط قوا مى‏چرخد و بر اين محور ، عمل، به سبب اين خاصيتش كه بر خود مى‏افزايد و به خاطر خاصيت ديگرش كه تكاثر و انباشت مى‏پذيرد، ميل به مطلق مى‏كند. وقتى انسان رابطه با خدا را قطع مى‏كند، دستگاه ذهن به دستگاه توليد مطلقها تبديل مى‏شود (33) در حقيقت انباشت به صورت مطلقهاى گوناگون انجام مى‏گيرد. فزونى‏طلبى ضرورت انديشه و عمل بر محور روابط قوا يا موازنه وجودى است. هر غنايى، فزونى ديگرى را مى‏طلبد و هر فزونى‏طلبى، فزونى طلبيهاى ديگر را در پى مى‏آورد (34):

 

      «مواظب باش! همانا انسان خود كامگى پذير است * تا كه غنى بر غنى مى‏افزايد، طغيان مى‏كند».

 

      در حقيقت در توازن قوا، فزونى‏طلبى قانون حاكم بر عمل انسان است و بناگزير، فزونى طلبيها، مجموعه بغرنجى از مطلقها بوجود مى‏آورند و اين مجموعه، همان «هوى» است كه آدمى خداى خويش مى‏گرداند و مى‏پرستدش (35):

 

      «آيا مى‏بينى اين كسان را كه هواى خود را خداى خود كرده‏اند؟ »

 

 4 – اسطوره هایی که بر وجه سیاسی واقعیت اجتماعی ناظرند

 

  خدا، رهبرى، ولايت، قدرت، ملك، قانون، حكم، امر و حق اسطوره‏هايى هستند كه بر وجه سياسى واقعيت اجتماعى ناظرند.

      قرآن، روش بازگشت به توحيد، نخست سلب مالكيت و آنگاه سلب مطلقيت از اسطوره‏هاى فوق مى‏كند. در حقيقت، بوده‏اند و هستند و بسيار كه خود را مالك منحصر خدا، رهبرى، سازمان، قدرت، قانون، حكم، امر و حق مى‏دانستند و مى‏دانند. بنام اين مالكيت ادعايى، خويش را مالك خير و شر آدميان مى‏شناختند و مى‏شناسند.

      گذشته از آنكه هر قوم و قبيله‏اى صاحب خدايى بود كه قدرت حامى خويش به شمار مى‏آورد و به اين خدا اشكال گوناگون مى‏بخشيد، بعد از دعوت به توحيد نيز، اين تمايل به داشتن خدايى اختصاصى از ميان نرفت: قوم موسى پس از قبول دعوت موسى و بيرون رفتن از مصر، از موسى خواستند كه همانند اقوام ديگر آنها نيز اله‏اى داشته باشند (36):

 

 

      «گفتند اين موسى براى ما اله‏اى قرار ده همانند اله هايى كه آنها دارند»

 

      و چون نپذيرفت، در غيبت او، مجسمه گوساله‏اى را بخدايى برداشتند (37):

 

     «پس از رفتن او، شما گوساله‏اى را به خدايى برداشتيد، و شما ستمكارانيد »

 

      اما جريان بدينجا ختم نشد. آنها بر اين باور شدند كه قوم برگزيده‏اند و اقوام ديگر به خدا، جز با واسطه گرى آنها، راه ندارند. بدينخاطر است كه رهبرى بشر را ملك مطلق خويش مى‏شمارند. جنگها را شخصيتها و اقوام برگزيده پديد آورده‏اند و هنوز كه هنوز است، صاحبان اديان مختلف، خداى يكديگر را قبول ندارند!

     نبايد پنداشت كه با رها كردن باور به خدا، مالكيت بر مطلق از ميان مى‏رود. چرا كه مالكيت بر خدا و دين و قانون و حكم و... حاصل ناباورى به خدا است. در واقع، در زمان معاصر، بيش از هر زمان، جنگ و خون ريزى، از رهگذر باور يا وانمود كردن باور داشتن به مالكيت بر حقيقت مطلق روى مى‏دهد. ميان گروندگان به يك ايدئولوژى يا دين نيز، برخوردهاى خونين روى مى‏دهند چرا كه هر گروه خود را صاحب اختيار «ايدئولوژى» و يا «دين» و مخالف خود را گمراه مى‏شمارد. آنها كه مى‏گويند خدا را قبول ندارند، در حقيقت خدا را مادى كرده‏اند و خويش را مالكش ساخته‏اند و بنام اين مالكيت، بخود حق هر كارى را مى‏دهند. و بسيارند كه بصرف تعلق داشتن به دينى و يا مرامى و يا خداى دينى، در خواب غرور، آينده‏اى، همه كاميابى، بخود وعده مى‏دهند. به اينان بايد گفت: خوبى و بدى حال و آينده، به عمل است (38):

 

      «زنهار حيات دنيا شما را نفريبد و غرور به (برخوردارى از رحمت) خدا شما را نفريبد»

 

      اشكال ديگر اين مالكيت، ايجاد قرابت با خدا و انحصار اين قرابت به خويش و دلخواه خود را بنام سخن خدا، بر بندگان خدا، تحميل كردن است. در حقيقت، از راه قرابت، شخص خدايى مى‏جويد و ديگران به نام او، خود نيز قرابت مى‏جويند و دم از ولايت مطلقه مى‏زنند. جمعى مى‏پندارند پيامبر خدا است و خود نيز به دليل پيرو او بودند، فرزندان خدايند(39):

 

      «كسانى كه گفتند خدا، همان مسيح ابن مريم است، بيقين كفر ورزيدند »

 

 و

 

      «و يهوديان و مسيحيان گفتند ما فرزندان خداييم »

 

       و از راه اين مالكيت، اختيار حلال و حرام را نيز بدست مى‏آوردند و خود را فوق قانون و منشاء منزلت فرد و جمع مى‏گرداندند. هر چه خواستدن و مى‏خواهند بخدا نسبت مى‏دادند و مى‏دهند و مردم را به اطاعت از خود مجبور مى‏كردند و مى‏كنند (40):

 

      «پس ستمگرتر كسى است كه به دروغ، سخنى را به خدا نسبت مى‏دهد و از راه نادانى مردم را گمراه مى‏كند».

 

      از اينرو، مالكيت امر و حكم و اختيار حلال و حرام و ايجاد و سلب منزلت، از غير خدا سلب مى‏شود (41):

 

       (پيامبر) بگو: امر، كل آن، خدا را است »

 

      و حتى پيامبر نيز حق ندارد از سوى خود، قانون و حكم بگزارد (42):

 

      «و پيامبر را نمى‏رسد كه آيه‏اى بياورد مگر به اجازه خدا»

 

      بنابراين، هر قانون، هر حكم، هر قدرت و هر امرى، قابل پيروى نيست. به سخن ديگر، از امر ستمگران و فرعون و طاغوت، نبايد فرمان برد (43):

 

      «و امر فرعون رشيد نيست».

 

     و نيز:

 

      «و از امر مسرفان، اطاعت مكن»

 

      و آنها كه از توحيد روى مى‏تابند، به اطاعت امر هر جبار عنيدى در مى‏آيند (45):

 

      «و همان قوم عاد كه آيه‏هاى خداى خود را انكار كردند و بر پيامبران او عصيان كردند و امر جباران بسيار خيره سر را فرمان بردند».

 

      و قضاوت و حكم ملك طلق صاحبان قدرت بود و قابل نقض نبود. حتى وقتى حاكم اشتباه كرده بود، براى اينكه حكم از اعتبار نيفتد، آن را اجرا مى‏كردند، در تاريخ و بيشتر در زمان ما، دستگاه قضايى مهمترين ابزار استبداد حاكمان بود و هست. بخصوص وقتى دولت بر پايه دين و يا ايدئولوژى تاسيس شده باشد. حاكم و محكوم، بخاطر حفظ اعتبار دين و يا  ايدئولوژى، بايد حكم را ولو ظالمانه باشد، اجرا و اطاعت كنند. از اينرو، حكم از اختيار صاحبان قدرت سياسى و مذهبى بيرون مى‏رود. حكم از آن خدا است و بنابراين، بايد قضاوت بر وفق عدالت و قسط باشد و قاضى بايد مستقل باشد و صاحبان دعوا در انتخاب قاضى بايد آزاد باشند. حكم از آن خدا است و در آن شريك نيز ندارد (46):

 

      «همانا حكم تنها از آن خدا است »

 

       و چون حكم از آن خدا است و از دست قدرت سياسى بيرون است، بايد ترجمان عدل و حق باشد (47):

 

       «و اگر حكم كردى، پس ميان آنها به قسط حكم كن »

 

 و:

 

      «و وقتى ميان مردم دادرسى كرديد، پس بعدل حكم دهيد».

 

 و قضاوت بايد از هر گونه تمايلى خالى باشد (48):

 

      «پس حكم كن ميان مردم به حق و از هوى پيروى مكن»

 

       بدينسان، حكم (به دو معناى ايجاد و سلب دلبخواهى منزلت و قضاوت دلبخواهى) هم از مالكيت مطلق قدرت حاكم بدر مى‏آيد و هم وجه خدايى خويش را از دست مى‏دهد. وقتى در اين امر واقع انديشه كنيم كه در همه دوره‏هاى تاريخى، مردم نيستند كه بعنوان انسان داراى منزلت يعنى حقوق و تكاليف حمايت شده توسط قانون هستند، بلكه قدرت حاكم است كه ايجاد منزلت يا سلب منزلت مى‏كند و هنوز كليسا است كه منزلت مسيحى بودن را ايجاد و يا سلب مى‏كند و يا رهبرى حزب است كه منزلت تعلق به يك سازمان و عقيده راهنماى آن سازمان را ايجاد و يا سلب مى‏كمند و ، به اهميت سلب مالكيت حكم از غير خدا بهتر پى مى‏بريم. در حقيقت، وقتى حكم از آن خدا است. بقاعده تخليف، هر موجودى از منزلت برخوردار مى‏شود و هيچكس نمى‏تواند منزلتى را از كسى سلب كند و يا به او ببخشد. بدينقرار خارج كردن اختيار ايجاد و سلب منزلت از دست حاكمان، قدم اساسى در راه آزاد شدن و كردن و رشد كردن و رشد دادن است. بدينخاطر است كه مبارزه با حكم ظالمانه واجب مى‏شود (49):

      «مى‏خواهند محاكمه را نزد طاغوت ببرند و حال آنكه فرمان يافته‏اند از فرمان آنرا سر بپيچند».

 

      با اينحال، بسيار مى‏شود كه حاكمان، بنام حق، دامن ستم و فساد خويش را بر جامعه‏ها مى‏گسترانند. و بسيارند مردمانى كه گمان خويش را حق و بلكه حق اليقين مى‏شمارند و بر اين باور، ديگران را بر باطل مى‏پندارند. در زمان ما چه جنگها و تخريبها كه از رهگذر «حق پرستى» روى نمى‏دهند؟ بنابراين، براى اينكه حق اسطوره نگردد و تابع هواى حاكمان نشود، بايد از مالكيت مخلوق بدر آيد (50):

 

      «پس بدانيد كه همانا حق خدا را است »

 

      و كافران، پيروان طاغوت، از حق بيزارند. بلكه مى‏خواهند حق تابع هواى آنها بگردد، اما اگر چنين شود، زمين و آسمان تباه مى‏شوند (51):

 

      «و اگر حق از هواى آنها پيروى مى‏كرد، هر آينه آسمانها و زمين و آنچه در آنها است، فاسد مى‏شدند »

 

      و امروز حق تابع غالب نيست و جهان و آدميان بدين فسادها گرفتار نيستند؟ هم آنها كه مسلطتند و حق را تابع دلخواه خويش مى‏سازند و هم آنها كه زير سلطه‏اند و در جو فشار و ترس، اسطوره حق را بجاى حق پيروى مى‏كنند، بر باطلند. اينان نمى‏توانند يكديگر را به رشد رهبرى كنند.

      و هدايت نيز از مالكيت صاحبان قدرت و نمايندگان دروغين خدايان و نيز نمايندگان خداى واحد، بدر مى‏آيد. در حقيقت، در توحيد، هدايت از آن خدا است و جز او كسى نمى‏تواند ديگران را هدايت كند. حتى پيامبر نيز نمى‏تواند هدايت كند (52):

 

 «پيامبر! چنين نيست كه كه هر كس را بخواهى بتوانى هدايت كرد. اين خدا است كه هر كس را بخواهد، هدايت مى‏كند».

 

      اين هدايت شامل همه انسان‏ها مى‏شود. انتخاب راه با انسان است (53):

 

      «همانا راه هدايت به شاكر و كافر بنموده‏ايم».

 

      و اگر به راه ستم و زشتكارى رفتند، بحال خود رها مى‏شوند. تنها ستمكار و فاسق است كه با وجود هدايت خدايى، گمراهى مى‏جويد. او بحال خود رها مى‏شود (54):

 

      «... و خدا را هدايت گمراه نمى‏كند مگر فاسقان را».

     

       و نيز هدايت مطلق نيست. علم بتدريج حاصل مى‏شود. هيچكس نمى‏تواند آدمى را بيكباره به يقين برساند. انسان، خود، بايد بكوشد و بر آگاهى خويش بيفزايد تا به يقين برسد. بدينقرار، نه هدايت مطلق وجود دارد و نه آدمى ناگزير است از لحظه اول، باورى مطلق بياورد. پيامبر نيز بايد پرستش كند تا به يقين برسد (55):

 

      «خداى خود را پرستش كن تا تو را يقين آيد».

 

      وقتى به تاريخ مى‏نگريم و به زمان خود مى‏انديشيم، به زمانى مى‏انديشيم كه بيش از هر وقت ديگر، بعنوان هدايت كردن بشر، خون  ريخته مى‏شود، ارزش نفى مالكيت بر هدايت و نفى مطلق بودن هدايت را اندر مى‏يابيم. هنوز راهى طولانى به آزادى قطقى باقى است. مگر نه هنوز غرب، بنام داشتن «اسپرى ESPRIT»، هدايت بشر را حق ويژه خويش مى‏شمارد. مگر نه از ياد مى‏برد كه هدايت به آگاه شدن است و علم را به زور نمى‏توان در كله‏ها فرو كرد؟ مگر با همين زور، راه هدايت به رشد را به روى جهانيان نمى‏بندد؟ مگر نه هنوز مدعيان داشتن وظيفه هدايت كردن، به عذر نادانى مردم، دم از ولايت مدارى مى‏زنند و مى‏خواهند مردم را چنان بسازند كه دلخواهشان است؟

      ولايت نيز اسطوره بود و هست. از ولى امر بايد اطاعت كرد، هر كس كه بود و هر كار كه كرد! چرا كه ولايت قداست دارد و بنام همين قداست، رژيمهاى استبدادى بر جهان ما حكم رانده‏اند و هنوز نيز حكم مى‏رانند و موانع بزرگ رشد  انسان بوده‏اند و هستند.

      در مشى توحيد، بايد از اسطوره ولايت غير خدا، آزاد شد. ولايت از آن خدا است و در آن شريك ندارد (56):

 

      «و براى شما غير از خدا ولى و يارى كننده‏اى نيست».

 

      و بديهى است كسى بر خدا ولايت ندارد و اين عنوان دروغ از همه و همه سلب مى‏شود (57):

 

      «و او را شريكى در ملك نيست و زبونى بدو راه ندارد تا او را ولى باشد».

       امروز در همه جاى جهان، حاكمان خود را ولى قهرى بشر مى‏شمارند و بنام اين ولايت، گروه گروه مى‏كشند. طبيعت را ويران و حال و آينده بشر را تباه مى‏كنند. در راست راه توحيد، بايد ولايت را مشروط كرد و بقاعده تخليف، حق مسلم جمهور بشر دانست. در پايان اين مبحث به اين امر باز مى‏گردم.

      و اين همه را توسط زور و بنام اسطوره قدرت مى‏كنند. وقتى اساس روابط اجتماعى، رابطه قوا است، بناگزير خدايى كه براستى پرستيده مى‏شود و همه مى‏كوشند از حمايتهايش برخوردار شوند، زور است. اسطوره زور، در همه زمانها و بخصوص در دوران ما، بيش از همه اسطوره‏ها پرستيده مى‏شود.

      در بيان توحيد، قوه جنبه خدايى را از دست مى‏دهد. مالكيت بر آن نيز از شاهان و رؤساى مذاهب و نژادهاى برگزيده و... سلب مى‏شود. قرآن بشارت مى‏دهد و تاريخ شهادت كه صاحبان زور از زور آزمايى با يكديگر تباه مى‏شوند. زيرا، در روابط قوا، طرفين متخاصم به تباه شدن محكوم هستند.

    

      قوه از آن خدا است (58):

  

      «... همانا قوه، تمامى آن، خدا را است».

 

      و بسيارند كه گمان  مى‏كنند قدرتى بزرگتر دارند و جاودانه حكمشان بر همگان جارى است. قرآن قصه نابودى قدرتهاى بزرگ را باز مى‏گويد. در سوره روم، ويرانى دو ابرقدرت زمان بعثت پيامبر، ايران و روم را، بشارت مى‏دهد و سرگذشت اقوامى را شرح مى‏كند كه از راه زورمدارى و زور آزمايى با يكديگر، نابود شدند. خصومت گرايى بر پايه روابط قوا، به نابودى متخاصمان مى‏انجامد. قانونى كه اين خصومت از آن پيروى مى‏كند، اينست (59):

 

      «گفتند كيست آنكه قوتش از ما بيشتر است؟»

 

      قوم عاد بودند كه اين پرسش را مى‏كردند و خدا از آنها تواناتر است. هلاكشان كرد (60):

    

      روميان مغلوب فارسيان شدند... و آنها به زودى بر فارسيان غلبه كردند (61) و اينسان يكديگر را به سقوط راه بردند (63):

 

     «چرا در زمين به سير نمى‏پردازند تا ببينند پايان كار كسانى كه پيش از آنها بودند و قوتشان از ايشان بيشتر و آثارشان فزونتر و كشتزارها كه بر زمين ايجاد كردند، فراوان‏تر بودند، چون است؟ پيامبران به بينه و برهان به نزد آنها شدند (اما سود نبخشيد) پس خدا به آنها ستم روا نداشت، بلكه خود بودند كه به خود ستم كردند».

 

      اين سوره پيش از سقوط دو امپراطورى ايران و روم نازل شد و انهدام اين دو ابر قدرت را پيش بينى كرد. اين پيش بينى تحقق پيدا كرد. از آن زمان تا امروز، چندين قدرت و ابر قدرت پيدا شده و از ميان رفته‏اند؟ در زمان خود ما، بدنبال افول ستاره قدرت امپراطورى انگليس، اينك آثار انحطاط ابرقدرتهاى روس و امريكا نمايان مى‏شوند. و راست بخواهى، قرآن روش منحل كردن قوايى را به بشر مى‏آموزد كه متمركز و متراكم مى‏شوند. قواعد انحلال اين قوا را به انسانها مى‏آموزد. توحيد همين است.

 

 5- اسطوره هايى كه بر وجه اقتصادى واقعيت اجتماعى ناظرند

 

     

      از اسطوره هايى كه صورت مادى دارند، در بند سوم صحت مى‏كنم. در اينجا از اسطوره ملك كه گذشته از اقتصاد به وجوه ديگر واقعيت اجتماعى نيز ناظر است، بحث مى‏كنم و بعد به مالكيت مى‏پردازم:

      در ايران، شاه صاحب ملك بود. مالك و حاكم بر سرزمين و هر جنبنده‏اى كه در آن زندگى مى‏كرد، بود. و سر ملك، ميان بنياد سلطنت و بنياد مذهب، همواره نزاع بود. امروز، هنوز اين ملك دارى و نزاع بر سر آن پايان نپذيرفته است.

       مى‏گوييد در نقاط پيشرفته جهان، ملك دارى از ميان رفته است. اما چنين نيست. پيشرفته‏ها خود را مالك زمين و آنچه در او است مى‏دانند و مالكيت بر تصميم درباره چگونگى زندگانى بشريت امروز، حتى نسلهاى آينده را از آن خود مى‏دانند و بدين عنوان كه مالكيت مطلق و مقدس است و جز پيشرفته‏ها، بقيه بشر توانايى استفاده از منابع را ندارند، خود را مالك طبيعت و منابع آن مى‏شمارند. در جامعه‏هاى خودشان نيز بحث درباره خصوصى يا دولتى كردن مالكيت است و نه كم و كيف آن. بدينقرار، اسطوره شكل تازه‏اى بخود گرفته اما برجاست:

      آقاى برژنف از «حاكمى محدود» حرف مى‏زد و رؤساى جمهورى امريكا از «مسئوليت جهانى بزرگ‏ترين قدرت جهانى» سخن مى‏گويند و در قلمرو حاكميت جهانى خويش، «حاكميت محدود» را نيز بر مردم زير سلطه روا نمى‏بينند.

 

      اماملك، در مالكيت خدا است (63):

 

      «بگو: خداوندا، مالك ملك تويى...»

 

      زمين و آنچه در آنهاست، ملك اوست (64):

 

      «ملك آسمانها و زمين و هر آنچه در آنها است، خدا را است».

 

      و در ملك شريك ندارد (65):

   

      «... و در ملك او را شريكى نيست».

 

      و هيچكس، حتى پيامبر، مالك خير و شر مردم نيست (66):

 

      «بگو: همانا من، مالك خير و شر شما، هيچ نيستم».

 

      بنابراين، ملك ديگر آن نگين حكمرانى كه ستمگران به انگشت مى‏كردند و بدان خود را مالك ماكان و مايكون مى‏شمرند و بهر كس مى‏خواستند، بخشى از مالكيت و حاكميت را تفويض مى‏كردند، نيست. هيچكس و هيچ گروه و هيچ ملت و هيچ نژادى مالك ملك نيست تا بتواند بدلخواه حكم براند و يا آن را ببخشد. ملك از آن خدا است . بهر كس بخواهد مى‏دهد و از هر كس بخواهد مى‏ستاند (67:

 

      «بگو: خدايا تويى مالك ملك. آن را بهر كس كه خواهى، مى‏دهى و از هر كس كه بخواهى، مى‏ستانى».

 

      حكومتهاى ستمگر و گروه بنديهاى حاكم مدعى مى‏شدند كه ملك را خدا به آنها ارزانى داشته است و اين آيه را دليل مدعاى خود قرار مى‏دادند. اما چون بزور بدست آنها بود، كسى را ياراى گفتن نبود كه اولاً آيه مى‏گويد، ملك «طلق» نيست، دادنى و گرفتنى است. و ثانياً ملكى كه با زور بدست آمده باشد، غصب است. خدا به آنان كه براى استقرار عدل مى‏كوشند، ملك مى‏دهد و وعده مى‏دهد كه حاكميت طاغوت، نه مطلق و نه جاودانى است. بدست مردمى كه بر ضد زور مدار و زورمدارى قيام مى‏كنند، سرانجام از بين مى‏رود. بدينقرار، آن ملكى كه به زور تحصيل نشده باشد، خدا داده و اين ملك را كه به زور بدست آمده يا به استبداد برگردانده شده را، خدا نداده است. نمرود ملك خدا داد را به استبداد فراگير برگرداند.  او خود را خدا مى‏شمرد و ابراهيم يد او را يد غاصب مى‏شناخت. نمرود احتجاج مى‏كرد كه (68):

 

      «آيا نديدى آن كس را كه خدايش بدو ملك داده بود، با ابراهيم احتجاج مى‏كرد؟ وقتى ابراهيم بدو گفت: خداى من زنده مى‏كند و مى‏ميراند، پاسخ داد من زنده مى‏كنم و مى‏ميرانم. ابراهيم گفت: همانا خدا خورشيد را از خاور بر مى‏دمد تو او را از باختر بدمان. پس آنها كه به خدا كفر مى‏ورزيدند، در بهت فرو ماندند. خدا مردم ستمگر را هدايت نمى‏كند».

    

      نمرود ملك را از آن خود پنداشت، بقدرت از خود بيگانه شد و بر رويه استبداديان، دم از خدايى زد! و بحكم سنت خدايى، ملك از دست بداد. ملك در يد اهل آن، ابراهيم قرار گرفت (69):

 

      «به تحقيق به آل ابراهيم، كتاب و حكمت داديم و بدانها ملكى بزرگ داديم».

 

      در مبحث امامت، به اين امر، با تفصيل بيشتر پرداخته‏ام و روشن ساخته‏ام چه كسانى از ملك محرومند و اگر حاكميت را غصب كردند، مبارزه با آنها ناگزير مى‏شود و سرانجام ملك از دستشان بدر مى‏رود و اين حق به حق دار مى‏رسد.

      اما مالكيت زمين و آسمان نيز از آن خدا است و بقاعده تخليف، زمين در اختيار بشر و همه بشر، نسل بعد از نسل، قرار مى‏گيرد (70):

 

      «بپرس: اگر مى‏دانيد اين زمين و آنچه در آنست، از آن كيست؟ در دم، خواهند گفت: از آن خدا. پس چرا از ياد مى‏بريد؟ و بپرس: آسمانها از آن كيست؟ در دم، خواهند گفت: از آن خدا است...»

 

    و اين زمين براى زندگانى جنبدنگان، انسانها، نسل بعد از نسل است (71):

 

      «و زمين را براى انسانها و ديگر زيندگان قرار داد.»

 

      بدينسان، انسان حق زندگى بر روى زمين و استفاده از فضا را دارد. اين حق را نمى‏توان از او گرفت. شرايط حياتى انسان و ديگر موجودات را نبايد از بين برد. پس انسانها در اين حق مساويند. اقتضاى اين برابرى آنست كه هر كس بر سعى خويش و دست آورد سعى خويش مالكيت پيدا كند. اما اين مالكيت تحقق پيدا نمى‏كند مگر آنكه انسانها بر منابع زمين و فضا، دسترسى داشته باشند. پس بايد كه اين مالكيت نسبى باشد. يعنى دسترسى يكى، مانع دسترسى ديگر نباشد. اما براى اينكه اين نسبى گرايى نيز، خود اسطوره دست و پاگيرى نشود، تفصيلى را كه در كتاب اقتصاد توحيدى داده‏ام، در بند سوم اين مبحث، به اختصار باز مى‏آورم.

 

 6- اسطوره‏هايى كه بر وجه فرهنگى واقعيت اجتماعى ناظرند

 

      سحر، غيب، تقدير، روح، دين، علم،... و رشد و كمال اسطوره‏هاى حى و حاضر در جامعه‏ها و در همه دورآنهابوده‏اند و هم اكنون نيز جزء ديوارهاى محكم زندان انديشه و عمل انسان هستند.

     بظاهر اينطور مى‏نمايد كه سحر و سر و غيب و تقدير و دين بيشتر بر جامعه‏هاى رشد نكرده و علم و رشد بيشتر بر جامعه‏هاى رشد كرده خدايى مى‏كنند. اما وقتى از شمار غيب گويان و پيش گويان و...، در جامعه‏هاى غربى آگاه مى‏شويم، متوجه اين واقعيت مى‏گرديم كه ماده پرستى، بناگزير، ذهن را به ماوراى آن مى‏گريزاند و مردمان مى‏كوشند نوعى ارتباط با ماوراى اين خدا پيدا كنند.

      بهررو، اعتقاد به اين اسطوره‏ها، بندهايى بر دست و پاى بشر هستند و در مشى توحيد، چاره از برداشتن اين بندها نيست. از اينرو، مبارزه براى آزادى انسان، از جمله به پايان بخشيدن به زندگانى اين اسطوره‏ها است. خصوص كه اسطوره‏هاى ديگر نيز زندگانى خويش را از اين اسطوره‏ها دارند.

      قرآن درباره اين اسطوره‏ها روشن و صريح سخن مى‏گويد:

      سحر و جادو باطلند و زورمندان گروهى را بخدمت در مى‏آورند كه كارشان رام كردن مردم و قبولاندن خدايى حاكمان است. فرعون با خيلى از اين ساحران، خدايى خويش را به مردم مى‏باوراند. هر قدرت حاكمى از اين ساحران مى‏داشت. در زمان ما علم جاى سحر و جادو را گرفته است و ساحران زمان ما، علما و ملبغان «علوم»، بخصوص «علوم انسانى» هستند كه مجاز و دروغ را در نظر مردم واقعيت جلوه مى‏دهند.

      موسى چشم بينندگان را به حقيقت گشود و ساحران را نيز بخود آورد و همگان دروغ بودن سحر را ديدند (72). ساحران به رستگارى راهبر نيستند و رستگار نمى‏شوند (73):

 

      «ساحران رستگار نمى‏شوند»

 

      خاصه مشترك همه اين اسطوره‏ها و سبب تميزشان از علم و دينى كه بر علم استوار است، اينست كه بر دروغ و تزوير و مكر و زور بنا شده‏اند. و اهل اين امور تا رستاخيز ملعون خدا هستند. بجاى افزودن بر آگاهى، ذهن را به زندان باورهاى باطل اسير مى‏كنند و با دستگاه ذهنى سانسور كه بدينسان پديد مى‏آورند، آن را از دسترسى به حقيقت باز مى‏دارند.

      غيب و تقدير نيز اسطوره هايى هستند كه گروهى بسيار در لباس دين شناس و پيشگو و غيب گو و تقدير شناس، نه تنها افراد بلكه جامعه‏ها را به مخدر اين باورها، معتاد مى‏كنند. در زمان ما، بسيارند كه گمان مى‏كنند فقط فقر و جهل چند ميليارد انسان، تقدير آنها است و اين انبوه عظيم نيز به اين نابختيارى باور دارند. و به دليل اين باور، توان كار خويش را در اختيار زورمندان جهان مى‏گذارند و آنها همين توان را به زور تبديل مى‏كنند و به اين زور، آنها را بكارپذيرى فزونتر ناگزير و به پرستش خداهاى توجيه‏گر اين كارپذيرى معتادتر مى‏سازند. از اينرو، قرآن چند نوبت بياد انسان مى‏آورد كه هيچ انسانى را از غيب و تقدير آگاهى نيست (74):

 

      « (پيامبر!) بگو: اين است و جز اين نيست كه غيب همه از آن خدا است».

 

      و تقدير خدايى سعى و عمل است. بعثت است و هر چه جز اين است لهو الحديث است، اسطوره است كه به مردم به جاى سخن راست باورانده‏اند (75). در بيان قرآن، تقدير آفرينش به اندازه دست (76) و سعى و حركت، به هر اندازه، اثرى پايدار دارد (77). نگون بختى و فساد و تخريب، هر چه پديد مى‏آيد، بدست خود آدميان است (78):

 

      «فساد در زمين و دريا، از عمل آدميان پيدا مى‏شود».

 

      و كسى عزيز بلاجهت نيست: براى آنها كه تقوى مى‏جويند، گشادگى قرار مى‏دهد (79):

 

      «و هر كس به خدا پرهيزگارى بجويد، خدا در كار او گشايش ايجاد مى‏كمند».

 

      و خدا در حق هيچ موجودى ستم نمى‏كرد «80»:

 

      «خدا ذره‏اى ستم نمى‏كند».

 

      بنابراين، سرنوشت هر كس حاصل كارى است كه مى‏كند و نتيجه ايست كه از كار خويش بدست مى‏آورد (81):

 

      «هر آدمى گروگان دست آورد خويش است».

 

      و مردمان بايد آن باور كهنه به روح‏هاى گوناگون را از دست بدهند. همه آدميان از يك روحند. روح ويژه و متعالى، خاص اين يا آن نژاد، وجود ندارد. انسانها همه فرزندان آدمند. از نفس واحد هستد. يكى هستند.

      و كسى را توانايى تسخير روح نيز نيست. نه تنها بازيگرانى كه مدعيند روح را تسخير مى‏كنند بدينكار ناتواند بلكه شخصيتهايى نيز كه گمان مى‏كنند خلق شده‏اند تا روح ملتى و يا جهانى را  تسخير كنند و بفرمان آورند، دروغ گويند. حتى پيامبران نيز بر روح آدميان سلطه ندارند. روح امرى از آن خدا است و  علم انسان اندك است (82):

 

      «(پيامبر) بگو: روح امرى است كه به پروردگار من راجع است و به شما اندكى بيش از علم داده نشده است».

 

      طبقه‏بندى ارواح جاى مهمى را در ايدئولوژى‏هاى قدرتهاى حاكم داشته و هنوز نيز دارد. رژيمهايى هم كه روح را انكار مى‏كنند، بى‏دريغ از «روح خلاق» ملتهاى تحت حكومت خويش، دم مى‏زنند. در جامعه‏هاى اسلامى نيز، اين طبقه بندى برجا مانده و هنوز توجيه‏گر انحطاط ملتهاى مسلمان است:

      ملتهاى ما به تسخير ارواح پست در آمده‏اند!

      و بسيارند كه، در پى سقراط، به علو روح و پستى تن و تضاد اين دو قائلند و درون آدمى را عرصه اين تضاد تلقى مى‏كنند و بدين توجيه، بطبقه بندى جديدى از ارواح مى‏رسند: ارواحى كه توانسته‏اند علو بجويند و ارواحى كه در قيد پستى مانده‏اند. در اين سالها، به علم روح پرداخته‏اند. پيشرفت در اين عم، وضع را از لحاظ رهايى انسان آسان‏تر خواهد كرد يا مشكل تر؟ اميد كه با بى اعتبار شدن اسطوره علم، علم كار را آسان‏تر سازد.

      و اسطوره دين، همان راه و روشى است كه مطلق مى‏شود و خود، هدف خويش مى‏گردد. اين اسطوره بسيارى از انديشمندان را بدست زورمندان نابود ساخته است. بنام دين، بكار بردن بدترين زور و ويرانگرترين دروغها، نه تنها جايز كه واجب گشته‏اند. هنوز بساط تفتيش عقايد برچيده نشده، بنام ايدئولوژى، از نو گسترده شده است. دين و ايدئولوژى مطلق هايى بشمار مى‏روند كه بايد يكجا پذيرفت. ترديد و سئوال، نه تنها نشانه بى ايمانى است، بلكه وقتى نياز قدرت حاكم ايجاب مى‏كند، نشانه ارتداد مى‏شود و پرسشگر نگون بخت را مستحق اعدام مى‏گرداند. نه مرتد كشى از رسم افتاده است و نه تصفيه‏هاى حزبى كم رونق شده‏اند.

      اما غلو در دين و ايدئولوژى در تجويز بدترين زورگوييها و تحميل همه انواع سانسورها خلاصه نمى‏گردد. در گذشته و شايد امروز بيشتر از گذشته، دين و ايدئولوژى دارنده خود را بهشتى يا انقلابى مى‏كند. رهبران اين باور غلط را القاء مى‏كنند كه مثلاً مسلمان بودن  براى رفتن به بهشت كفايت مى‏كند. مسلمان، عملش هر چه باشد، بدليل مسلمان بودن ، بهشتى مى‏گردد! به يهودى و مسيحى و ماركسيست نيز نظير اين باور دروغ را القاء مى‏كنند. مسلمانان  در جنگ احد شكست خوردند چرا كه مى‏پنداشتند چون پيامبر در ميان آنها است و دينشان اسلام است، خدا نخواهد گذاشت شكست بخورند! شكست خوردند و قرآن به آنها بتاكيد هشدار داد كه عمل بايد و گرنه بدليل مسلمان بودن و در كنار پيامبر ايستادن، پيروزى بدست نمى‏آيد (83).

      از اين دو عمومى‏تر و رايج‏تر،: تبعيض است. اگر مسلمانى به غير مسلمانى ستم كند، حق با مسلمان است اگر حكومت در دست مسلمانان باشد. اگر ماركسيست با غير ماركسيست اختلاف كند، حق با او است وقتى قدرت دردست ماركسيستها باشد. بدينقرار، در همه جا و همه زمانها، غلو در دين و در ايدئولوژى و اسطوره كردنشان، دين و عقيده را ابزار قدرت ساخته و از اسباب انحطاط جامعه‏ها گردانده است.

      بكار بردن زور براى قبولاندن يك دين يا يك ايدئولوژى امر واقعى مستمر است. در جامعه‏هاى غربى نيز چنين مى‏كنند. نه تنها تشبه جويى را به زور و انواع سانسورها و فريبها و مكرها و بضرب چماق علم به جامعه‏هاى زير سلطه تحميل مى‏كنند، بلكه در جامعه‏هاى خود نيز، با استفاده از اسطوره‏هاى علم و رشد و بكار بردن انواع نيرنگها آدميان را رنگ مى‏كنند.

      و خدا به پيامبر مى‏گويد: خدا را پرستش كن تا به يقين برسى. به سخن ديگر، دين جز از راه آگاهى پذيرفتنى نيست. و آگاهى بدون دسترسى به اطلاعات و بدون افزودن بر علم خويش، حاصل نمى‏شود. پس بنام دين، زور نمى‏توان گفت. و دين را بزور نيز نمى‏توان تحميل كرد. آنها كه دين يا ايدئولوژى را بزور تحميل مى‏كنند، ضد دين را تحميل مى‏كنند. همواره چنين بوده است و هنوز نيز چنين است.

      از اينرو، در دين توحيد، وقتى امكان تبليغ هست، حق بكار بردن زور نيست. و قدم اول در تبليغ دين، مبارزه با انواع سانسورها است. در آزادى و ابداع و ابتكار و بيان و قلم و...و انتخاب عقيده است كه امكان انتخاب عقيده بهتر و مساعدتر با رشد، فراهم مى‏آيد. بدينسان فرق ميان دين، بمثابه روش رشد و دين بمثابه قالب تغيير ناپذيرى كه بايد يكجا پذيرفت و به احكام دين بى چون و چرا گردن گذاشت، تفاوت ميان روش و اسطوره است. اولى آزادى مى‏كند و دومى اسير مى‏گرداند. بهر رو، در مشى توحيد، بايد دين را از مقام خدايى فروآورد تا روش رشد بگردد. بنابراين:

      آنچه بحساب مى‏آيد، گرايش نيست. عمل صالح است. مسلمان و مسيحى و يهودى و هر كس ديگرى كه عمل صالح كند، پاداش نيكو مى‏گيرد. بدينسان، قرآن به بحث بى حاصل كه يهودى خود را بر حق و مسيحى و غير مسيحى را بر باطل مى‏شمارد و مسيحى و مسلمان و صاحبان عقايد ديگر نيز چنين مى‏كنند، پايان مى‏بخشد (84):

 

      «يهوديان گفتند مسيحيان بر حق نيستند و مسيحيان گفتند يهوديان بر حق نيستند و حال آنكه همانها و هم اينها كتاب مى‏خوانند...»

 

      داورى با خدا است و او در معاد، داورى خواهد كرد. با وجود اين، بايد همه بدانند عمل است كه بحساب مى‏آيد. از يهوديان و مسيحيان و صائبين، هر كه ايمان آورد، رستگار مى‏شود (85):

 

      «همانا آنها كه ايمان آورده‏اند و يهوديان و مسيحيان و صائبين، كسانى كه ايمان به خدا و روز آخر مى‏آورند و عملشان صالح است، پاداششان نزد خدا است و بر آنها ترس و اندوه راه نمى‏يابد».

 

      و وقتى ايمان و عمل ملاك مى‏شود و نه رنگ تعلق، نبايد در دين غلو كرد. قرآن در دو آيه خطاب به يهوديان و مسيحيان، آنها را از غلو در دين برحذر مى‏دارد: خدا كردن بنده و سخن ناگفته به خدا نسبت دادن، كارى است كه دين را به اسباب حاكميت ضد آن بدل مى‏سازد (86):

 

      «اى اهل كتاب در دين خود غلو نكنيد و از قول خدا جز حق نگوييد. اينست و جز اين نيست كه عيسى فرزند مريم فرستاده خدا است. كلمه و روح خدا است كه در مريم القاء شده است. پس به خدا و پيامبران او ايمان بياوريد و خير شما در اين است كه به تثليث (اب و ابن و روح القدس) باور مكنيد. اينست و جز اين نيست كه خدا، خداى يگانه است و خدا از داشتن فرزند منزه است...»

 

      و وقتى قرار است دين راه رشد باشد، ديگر بكار بردن زور براى قبولاندن دين بى وجه مى‏گردد (87):

 

       «در دين اكراه نيست. بتحقيق، راه رشد از راه سركشى جدا گشت».

 

      و وقتى عمل صالح براى خدا بجا مى‏آيد و عمل كننده نه مى‏خواهد بر ديگرى حكومت بجويد و نه زير بار ولايت اهل دين ديگرى برود، ناگزير حق اختلاف عقيده داشتن بايد پذيرفته بشود (88):

 

      «(پيامبر) بگو: اين كافران* آنچه را شما مى‏پرستيد، من نخواهم پرستيد* و شما نيز آنچه را من مى‏پرستم، نمى‏پرستيد* و آنچه را شما مى‏پرستيد، من نخواهم پرستيد* و شما نيز آنچه را من مى‏پرستم، نمى‏پرستيد* دين شما از آن شما و دين من از آن من».

 

      اما كافران كه زور را اساس كار قرار داده‏اند، روشى عكس روش بالا را دارند. آنها دست از زدو و خورد و كشتار بر نمى‏دارند تا كه شما را از دين خود برگردانند. آنها حق انتخاب دين و حق اختلاف عقيده را قبول ندارند(89).

      اسطوره دين همواره با اسطوره علم همراه و بر اين اسطوره متكى بوده است. در دوران ما، علم مقام خدايى يافته است و پى در پى، ايدئولوژيها است كه خلق مى‏كند و بر برش حاكم مى‏گرداند. و از آن‏جا كه شناخت به علم حاصل مى‏شود، حكم علمى وقتى مطلق مى‏گردد، بزرگترين حجاب و كاملترين سانسور است (90):

 

 «عمل حجاب اكبر است.»

 

      همانند دين، علم را نيز نمى‏توان به زور تحميل كرد. اما واقعيت اينست كه در زمان ما، بنام علم، در همه جا زور مى‏گويند و آسان استدلال مى‏كنند كه چون خود مى‏دانند و مردم نمى‏دانند، پس بايد بزور، آنها را به راهى كه بنظرشان درست است، ببرند. شاه مى‏گفت: ولو به زور، ايران را به دروازه تمدن بزرگ مى‏رسانم. غرب چند قرن است كه بنام مسئوليت عالم متمدن و ببهانه متمدن كردن و بيرون كشيدن بشر از جهل، هر چه مى‏خواهد با بشر مى‏كند. حال آنكه اگر قرار بود علم بر جهل پيروز شود، كافى بود كه سانسورها همه لغو شوند و دست آوردهاى علمى در حد نسبى اعتبار بيابند و علم چماق نشود.

      در دوران ما، احتجاج علمى وجود دارد اما بحث آزاد وجود ندارد. در حقيقت، در احتجاج علمى، هر يك از دو طرف كارى به انتقاد نظر طرف مقابل خود ندارد و هيچيك نمى‏خواهند از نادرستى‏هاى نظر يكديگر بكاهند و به نظرى درست برسند. هر يك مى‏خواهد ديگرى را شكست بدهد! مباحثه علمى بمعناى اقرار به اين واقعيت است كه (91):

 

      «... و به شما از علم جز اندكى داده نشده است».

 

      علم بشر اندك است و اگر بخواهد بر آن بيفزايد و راه رشد را هموار سازد، نبايد وقتى علم ندارد، بنام علم، تسليم نظرى شود (92):

 

      «از آنچه بدان علم ندارى، پيروى مكن و در آن، ممان»

 

      و نيز نبايد سر آنچه ندارد، محاجه كند (93):

 

      «چرا بر سر آنچه بدان ندارى، محاجه مى‏كنيد؟»

 

      بدينقرار، وقتى پاى محاجه و مجادله و منازعه و... بميان مى‏آيد، آشكار است كه علم از ميان پاى بيرون برده است. علم براى آشكار شدن، به كنار رفتن مانع زور نيازمند است. علم به بلاغ و نه چماق، نياز دارد.

      قرآن، استثناء قائل نمى‏شود: از آن‏چه بدان علم ندارى، پيروى مكن. يعنى عقيده خود را هم كور كورانه نبايد پذيرفت. پس بايد علم پيدا كرد و اين علم را علم‏اليقين نشمرد. چرا كه وقتى آدمى دانسته‏اى را يقين فرض مى‏كند، ديگر نيازى به شك و در نتيجه پيشرفت علمى در او پيدا نمى‏شود. از اينرو، توقف جايز نيست. بايد بر دوام پيش رفت و بر علم افزود. نكوشيد بمعناى راضى شدن به «علمى» است كه آن را يقين شمرده ايم. توقف ركود و فساد مى‏آورد (94):

 

      «زگهواره تا گرو، دانش بجوى».

 

      آنها كه توقف مى‏كنند، از ظن پيروى مى‏كنند. گمان خود را علم قطعى فرض مى‏كنند و باورى از روى ظن را اساس اختلافها و برخوردها مى‏گردانند. آنان كه فرشتگان را دختران خدا مى‏خواندند و آنان كه به خدا فرزند نسبت مى‏دادند و آنها كه هر عقيده‏اى را با موقعيت و منافع خود سازگار نمى‏يافتند، سحر و سخن لغو مى‏پنداشتند و... پيروان ظن خويش بودند (95):

 

 

      «... و آنها را از علم بضاعتى نيست. جز از ظن پيروى نمى‏كنند و همانا به ظن، از حق بى نياز نمى‏توان شد.»

 

      بدينقرار، كسى يا گروهى، يا حزبى كه مى‏خواهد نظر خويش را بنام علم از راه زور و انواع روشهاى تخريبى تحميل كند، پيرو ظن و دشمن علم است. اگر براستى به آن نظر معتقد باشد، اسطوره علم رامى پرستد و از خود بيگانه است (96):

 

      «و از مردم، آنها كه خريدار سخن بيهوده مى‏شوند، از راه خدا گمراه مى‏گردند.»

 

      و آنها كه ظن را بر علم  رجحان مى‏دهند و دلبخواه خود را بر علم تحميل مى‏كنند و مى‏خواهند علم به استخدامشان درآيد، فزونى طلبند. در قرون وسطى، علم رسمى مى‏گفت زمين حركت نمى‏كند و هر كس جز اين مى‏گفت، بنام مخالفت با علم خدايى، محاكمه و محكوم مى‏شد. در دوران خود ما، تجربه‏هاى علمى كه با ايدئولوژى حاكم سازگار نيستند، متوقف مى‏شوند. بدينقرار، اختلافها در دين و تقسيم شدن بفرقه‏هاى گوناگون، از راه بغى است (97):

 

       «و چون وقتى فرقه فرقه شدند كه علم برايشان بنموده شد، پس از راه سركشى فرقه فرقه شدند...»

 

      و آسان مى‏توان بنام نسبيت، علم را نپذيرفت. ضابطه، زور و عدم زور است. توضيح آنكه نسبيت گرايى اگر از نادانى است، نبايد ايستاد. بايد علم را پى گرفت تا دانا شد. اگر بخاطر زيادت‏طلبى و تشخص جويى و حكمروايى است، آشكار است كه نسبيت گرايى، اسطوره شده است. امروز در بخش بزرگى از جهان، از گسترش علم جلوگيرى مى‏كنند بخاطر آنكه اين گسترش با منافع حاكمان ناسازگار است. در زمان ما بيشتر از زمانهاى گذشته، بنام علم، مانع رشد علمى مى‏شوند، علم اسطوره زمان ما است:

 

      «علم بزرگ‏ترين مانع‏ها است.»

 

      آيا مانع رشد چند ميليارد انسان، خداى  علم نيست؟ ملت برگزيده اين خدا، اينك غربيان نيستند كه براى دسترسى به اين خدا بايد از طريق آنها تقلا كرد و بقدرى كه اجازه مى‏دهند، آن را پرستيد؟ و...

      پيش از اين، شرح كرديم كه دين را به زور نمى‏توان باوراند. چرا كه راه رشد از راه غى و زياده‏طلبى جدا است. باز توضيح داديم كه در روابط قوا، طرفين رابطه تباه مى‏شوند. اينك كه در زمان ما انباشت بر اساس روابط قوا، رشد خوانده مى‏شود و اسطوره رشد خداى خدايان جهان امروز گشته است، ضرورت دارد مسئله جدايى راه رشد را از راه غى از ديدگاه توحيد، بيشتر بررسى كنيم: پيش از اين توضيح داديم كه در روابط قوا، تمايل به مطلق با غلبه برطرف تخاصم، از راه استغناء، موضوع خويش را از دست مى‏دهد. طرف غالب ارضاء شده است اماميان بخشى از نيروى مغلوب و نيرى غالب، برخوردهايى مى‏شوند كه به پيروزى يكى بر ديگرى مى‏انجامند. و پيروزى پايان نيست، آغاز قرار گرفتن در روابط قواى تازه‏اى است. چرا كه بدون پيروزيهاى جديد، نمى‏توان پيروزيهاى پيشين را حفظ كرد. در اين روابط نيز، بخشى ازنيروهاى متخاصمان در برخوردها تلف مى‏شود. بتدريج، ميزان نيروها و موادى كه تلف مى‏شوند، از نيروها و موادى كه توليد مى‏شوند، به زبان اقتصاد، ميزان مصرف از ميزان توليد، بيشتر مى‏شود. بدينخاطر است  كه در هر قمارى، همه بازيگران بازنده‏اند و در قمار قدرت نيز. از اينرو است كه زياده‏طلبى كار آدمى را به سقوط مى‏كشاند:

      «راستى آنست كه راه رشد از راه غى جدا شد.»

 

      «اما رشد بمعناى انباشت دائمى وقتى ممكن مى‏شود كه آدميان در خارج روابط قوا عمل كنند. رابطه انسان با خدا بر اساس تناسب قوا نيست. بنابراين، توليد با تخريب همراه نمى‏شود. يا بهتر است بگوييم نيرويى كه مصرف مى‏شود، اندك و اندازه توليد بسيار زياد مى‏شود. براى مثال، در تحصيل علم، به نسبتى بيشتر از آنچه آدمى انديشه را از بند سانسورها رها مى‏كند، پيشرفت مى‏كند. اين انباشت مى‏تواند تا بى نهايت ادامه يابد. بدينقرار، وقتى از نقش زور در تنظيم روابط و فعاليتهاى انسان كاسته مى‏شود، به نسبتى بسيار بيشتر رشد بر ميزان و شتاب آهنگ خويش مى‏افزايد. در پايان اين مبحث، به تفصيل به اين امر باز مى‏گرديم.

      اينك كه اسطوره رشد، بجاى رشد، جهانيان را فريفته ساخته است، اينك كه فزونى مصرف بر توليد و فزونى نياز بر توليد، وضعيت جهان را انفجارآميز كرده‏اند بايد بفرياد و هر چه بلندتر گفت:

 

      «درست آنست كه راه رشد از راه غى جدا شده است».

 

      و بيش از همه غرب بايد اين صدا را بشوند. شايد تا وقت باقى است، بخود آيد و از پرستش اسطوره رشد باز ايستد. هنوز وقت باقى است؟ چرا كه بعد از قوت نوبت ضعف مى‏رسد (98):

 

      «... بعد از قوت، ضعف  قرار دارد...»

 

      حركت از شرك به توحيد و گذار از كفر به خدا به كفر به طاغوت، رشد همين است (99):

 

      «راستى آنست  كه راه رشد از راه غى جدا شد. پس آنكس كه به طاغوت كفر مى‏ورزد و به خدا ايمان مى‏آورد، به رشته بهم بافته محكمى تمسك جسته است».

 

 

 

 بند دوم: مشى از شرك به توحيد

 

      يوسف در زندان از دوهمبند خويش مى‏پرسد (100):

 

      «اى همبندهاى من! خداهاى متفرق بهترند يا خداى يگانه قهار؟»

 

      اما تنها در مصر نبود كه «ارباب متفرق» خدايى مى‏كردند. ايلياد و اديسه نه تنها فهرستى از الهه يونانى بدست مى‏دهند، بلكه گزارش جنگهاى خدايان از راه بجان هم انداختن آدميان و نيز برانگيختن برخوردها ميان خدايان از راه تحريك آدميان هستند. در جامعه‏اى كه پيامبر اسلام در آن بعثت كرد، اين ارباب متفرق همان بتهاى بى جان بودند كه پرستيده مى‏شدند. در امپراطورى ايران و روم، دين‏هاى توحيد، در عمل، به ثنويت و تثليث منقلب شده بودند.

      تغيير شكل شرك و ادامه آن در پوشش جديد، پس از اسلام نيز ادامه يافت و هم در زمان ما، «ارباب متفرق» بر ذهنها حكومت مى‏كنند و در شكل دادن به روابط ميان ملتها و در درون ملتها، ميان گروههاى اجتماعى و فرد با فرد، نقشى مهم ايفا مى‏كنند. از اينرو، از شرك، ارباب و واسطه‏هاى خدا و خلق يا چند خدايى گرى، بت پرستى، ثنويت و تثليث و كفر بحث مى‏كنم. مى‏كوشم ربط آنها را با روابط ميان جامعه‏ها و با مناسبات درون جامعه‏ها، از ديدگاه قرآن، نشان بدهم.

 

 

 الف - شرك‏

 

      همتا قرار دادن براى خدا در خلق، در پرستش، در ولايت، در حكم و امر، در ملك، در مالكيت، در علم، درحق، در روح، در رزق، در قدرت و قوت، درمعاد (101). حتى ريا شرك است (102).

      و چه كسانى شرك مى‏ورزند؟ پنج دسته‏اند كه شرك مى‏ورزند و مردم را به شرك مى‏خوانند:

 

 * آنها كه مى‏خواهند قدرت سياسى را در دست داشته باشند و بر دوام بخصوص طاغوتيان يعنى جانبداران انواع استبدادها؛

 * آنها كه اختيار عقايد مردم را در دست گرفته‏اند و مى‏خواهند همواره و به انحصار، سازنده فكر و دارنده اختيار حلال و حرام مردم باشند؛

 * آنها كه امتيازات اجتماعى دارند و مى‏خواهند جاودانه حفظشان كنند و مرزهاى اجتماعى و اقتصادى را ايجاد و حفظ مى‏كنند؛

 * آنها كه عمده فعاليتها و امكانات اقتصادى را در دست دارند؛

 * آنها كه بدنبال سراب قدرت و يا از راه كارپذيرى بدنبال مشركان مى‏روند.

      و اين پنج، گروههاى جدا از يكديگر نيستند، ولى يكديگرند (103) و دست در دست هم، با حرصى تمام، بدنيا چسبيده‏اند. با شرك، جامعه به فرقه‏ها تجزيه مى‏شود و هر حزبى گمان مى‏برد حقيقت نزد او است و بدانچه دارد دلخوش مى‏شود (104):

 

      «... از مشركان مباش* از كسانى مباش كه در دين فرقه فرقه شدند و هر حزب بداشته خويش دلشاد!»

 

      اما مبلغان شرك چهار دسته اولند كه دست در دست يكديگر، عمل مى‏كنند و دسته پنجم را نيز بدنبال مى‏كشانند. روز حساب، دسته پنجم به چهار دسته قبلى مى‏گويند شما ما را به راه شرك برديد و آنها پاسخ مى‏دهند (105):

 

      «وقتى آنها كه شرك ورزيده بودند، كسانى را خواهند ديد كه به شرك به خدا راهبرشان شده‏اند، خواهند گفت خداوندا اينان هستند كه ما را به راه شرك بردند* و اينان در رد آنها خواهند گفت: همانا شما از دروغگويانيد».

 

     راستى آنست كه گروههاى حاكم، بهنگام فرا رسيدن خطر، مردم را رها مى‏كنند و در لحظه حقيقت، پيروان را قربانى منافع خويش مى‏گردانند. بيان قرآن به يك امر واقع مستمر مستند است. در حقيقت، براى آنها، مردم تا وقتى بدرد مى‏خورند كه ابزار قدرت هستند. لحظه‏اى كه بدين عنوان بكار نمى‏آيند، مزاحمند و بايد در درد و رنج رهايشان كرد. استكبار همين است.

      مشخصه گروههاى حاكمى كه مشركند و مشرك ساز، استكبار است. و دسته اول مستكبران مشرك، همانطور كه ذكر شد، آنها هستند كه قدرت سياسى را در دست دارند و از راه مكر و تبليغ شرك، قدرت و فزونى در قدرت را مى‏جويند (106):

 

      «... و چون بر آنها نذير آمد، جز بر نفرت دائميشان نيفزود* زيرا در زمين استكبار مى‏جستد و مكر و فريفتارى در كار مى‏آوردند».

 

      اما اينطور نيست كه يك گروهى در جامعه‏اى، از راه استكبار و در انزوات و جدايى از جامعه، مشرك شود. چه بسا كه اين گروه موفق مى‏شود ملتى را به سلطه‏طلبى خود بدهد و به شرك راهبر شود و در شرك و سلطه‏طلبى تا هلاك ببرد. از جمله در سوره روم، آيه‏هاى 26 تا 42، مشخصات قوم مشرك و زورگوى را شرح مى‏كند (107):

 

      «بگو: در زمين سير كنيد و بنگريد چون است پايان كار كسانيكه پيش از شما مى‏زيستند و اكثرشان از مشركان بودند».

 

      ارباب دين، آنها كه اختيار عقل و دين مردم را در دست دارند، ياران گروه اول و دو گروه سوم و چهارمند. قرآن از آنان مى‏پرسد (108):

 

      «... شما را چه مى‏شود كه اينسان داورى مى‏كنيد؟ آيا شما را كتابى است كه اين گونه داورى را از آن آموخته‏ايد* و يا در كتاب هر آنچه دلخواه شما است، گرد آمده است؟»

 

      و نيز (109):

 

      «و آيا شركاء شما قاعده و حكمى كه خدا اجازه نداده است برايتان وضع كرده‏اند؟»

 

     و بالاخره به پيامبر مى‏گويد از مردم بپرسد (110):

 

      «آيا از شركاء شما، يكى هست كه شما را به حق هداى كند؟ آيا آن خدا كه به حق هدايت مى‏كند، به خدايى، از آنها كه به حق هدايت نمى‏كنند مگر اينكه خود هدايت شوند، سزاوارتر نيست؟ پس چونيد و چسان حكم مى‏كنيد؟»

 

     و بدستيارى كذابان و صاحبان قدرت سياسى، زمين و اموال را بنام خدايان، بخود منحصر مى‏كنند. همانطور كه در زمان ما، بنام دولت، چنين مى‏كنند (111):

 

      «و گفتند اين چهارپايان و مزارع، بانحصار، از آن خدايان است و از آنها كسى نبايد بخورد مگر آنكس كه ما بخواهيم و چهارپايانى بودند كه سوار شدن بر آنها حرام شده بود و چهارپايانى را بدون ذكر نام خدا، سر مى‏بريدند و چون در جعل اين احكام بخدا دروغ بستند، زود به سزاى افترا زنى خويش رسيدند* و مى‏گفتند آنچه در شكمهاى اين چهارپايان است، خاص مردان و بر زنان حرام است. اما اگر مرده باشد، زن و مرد در آن شريكند. به سزاى اين توصيفهاى باطل زود خواهند رسيد و همانا خدا حكيم و هموار ه دانا است».

 

      و البته آنها كه به قدرت مالى و سياسى مى‏رسند، تمايز اجتماعى نيز ميجويند. قرآن اين برترى جويى در موقعيت اجتماعى را، از جمله، در آيه‏هاى 32 و 46 سوره كهف موضوع بحث قرار داده است كه در بند سوم به تفصيل بدان مى‏پردازم.

      اما اين گروه‏هاى سلطه گر و سلطه‏پذير چرا جانبدار شركند؟ در آيه هايى كه آوردم، روشن گفته شده است چرا جانبدار شركند. با وجود اين بايد گفت كه قرآن در آيه‏هاى بسيار هدف مشركان را از تحميل شرك شرح مى‏كند. اگر مشركان در خلق و پرستش و هدايت و دين و... و ملك و مالكيت و.... براى خدا شريك مى‏تراشند، براى اينست كه مى‏خواهند هرگونه حقى را از مردم سلب كنند و بنام خدايان، انحصار تصميم درباره مردم را داشته باشند و هر قانونى را كه بسود خود يافتند، تحميل كنند (112).

 

      بدينسان مشركانى كه قدرتها را در دست دارند، حلال خدا را حرام مى‏كنند، قتل نفس را، هر وقت منافعشان ايجاب كرد، واجب مى‏گردانند. مال يتيم را حق خود مى‏دانند. به انواع حيله‏ها، از معامله و مبادله، ثروت مى‏اندوزند. حريص مال و زينت و آلات جلوه و تفاخرند. مردم را به ترس معتاد مى‏كنند. مردم را فرقه فرقه مى‏كنند. جامعه را به نفاق معتاد مى‏سازند. معنويت را از بين مى‏برند و چنان عمل مى‏كنند و طورى مى‏باورانند كه پندارى جز دنياى مادى و تمتع، واقعيتى وجود ندارد و...

      بدينسان، روشن است كه از نظر قرآن ميان شرك و تضادهاى اجتماعى رابطه‏اى تنگاتنگ مى‏بيند. شرك مجموعه ذهنيت ناظر به تضادهاى عينى اجتماعى است. روشهايى كه شرك القا مى‏كند، همه، بازتاب روابط قوا و ترجمان خصومتها و در مجموع، روشهاى تخريب براى دستيابى به قدرت و تمركز و تكاثر آن و تداوم بخشيدن بدان هستند. در موازنه‏ها، فهرستى از اين روشها بدست داده‏ام (113). در مجموع، روشهايى كه بر پايه توحيد بيان شده‏اند و مى‏شوند، متضمن جذب هستند و روشهايى كه بر پايه توحيد بيان شده‏اند و مى‏شوند، متضمن جذب هستند و روشهايى كه بر اساس شرك تدارك شده‏اند و مى‏شوند، متضمن رفع و رفع و تخريب و حذفند.

      از آنجا كه روابط سلطه گر - زير سلطه، در مقياس جهان، پديد آورنده دين شرك و كفرند، هر بار هم كه توحيد براى بى اعتبار كردن شرك به بشر ارائه شده است، ديرى نپائيده كه در شكل توحيد، محتواى شرك از نو قوام گرفته و خود را تحميل كرده است. گاه خداوند به صورتهاى مادى در آمده و گاه بعكس، آدمى و يا بتى خدايى جسته و اغلب، بتها و فرشته‏ها و آدمها، نقش واسطه را ميان خدا و انسان پيدا كرده‏اند: بازسازى روابط اجتماعى بر اساس مناسبات و تناسبات قوا، با بازسازى ايدئولوژى شرك مقارن مى‏شود.

 

 ب - بت پرستى‏

 

      بوقت بعثت پيامبر، مردم عرب بت مى‏پرستيدند. امروز  از قرار، اكثريت بزرگى از بشر بتهاى جاندار و بى جان را مى‏پرستند! بهر رو، بت پرستى گزارشگر نقاق و پراكندگى قوم عرب، فقر سياه او و حاكميت اشرافيت قريش و رؤساى قبايل بود. پرده داران كعبه صاحب امتيازان بودند.

      گذشته از خاصه عمومى مشركان، قرآن براى بت پرستان چهار خاصه مهم مى‏شمرد: ركود عقلى و كارپذيرى و فساد و وابستگى به روابط شخصى قدرت.

      بت پرستان آنهايند كه در ساخته خود، مى‏مانند. از آن فراتر نمى‏روند. پندارى درخوابى سنگين سفرو رفته‏اند. در خواب مستى كه بابليان فرو رفتند و بدان موجوديت خويش را از دست دادند (114):

 

      «همانا بجاى خدا جز بتان را نمى‏پرستيد كه ساخته فريب‏آميز شما هستند...»

 

      و ابراهيم از قومش مى‏پرسد (115):

 

      «اين مجسمه‏ها چيستند كه شما مى‏پرستيدشان؟»

 

      اما چگونه مى‏توان كارمايه عظيمى كه آدمى را به تحرك برمى انگيزد از عمل بازداشت و تمايل انديشه را به نوجويى و رشد خنثى كرد؟ اينكار از راه كارپذير كردن مفرط و به فساد بى حد خود دادن و نگاه داشتن آدميان در قيد و بند روابط شخصى قدرت ممكن مى‏شود.

      بدينخاطر، قرآن چند نوبت كارپذيرى بت پرستان را بيادشان مى‏آورد و به آنها نهيب مى‏زند از ايفاى نقش آلت بازايستند و فعال گردند. از جمله در سوره نحل، پس از آنكه بياد بت پرستان مى‏آورد كه بتان مالك چيزى و قادر بكارى نيستند (116)، كارپذير و فعال را اينسان مقايسه مى‏كند (117):

 

      «و خدا دو مرد رامثال مى‏زند. يكى از آنها گنگ و عاجز است و بكارى توانا نيست و كل بر ولى خويش است زيرا او را بهركار مى‏گمارد، از او ساخته نمى‏شود. آيا او با كسى كه به عدل مى‏خواند و بر صراط مستقيم است، برابر است؟»

 

      در داستان موسى و قومش نيز اين كارپذيرى را يادآور مى‏شود: قوم موسى بلحاظ موقعيتى كه بعنوان زير سلطه در نظام فرعون داشتند، روحيه كارپذير پيدا كردند. همين روحيه سبب شد كه وقتى به قوم بت پرستى برخوردند، از موسى خواستند خدايى همچون خداى بت پرستان برايشان قرار بدهد و به شرحى كه گذشت، سرانجام گوساله‏اى طلايى ساختند و خداى خود گرداندند (118). موسى به دلالت خدايى، اين قوم را 40 سال در راه ارض موعود نگاهداشت (119) تا نسلى كه به سلطه فرعونيان خو كرده و كارپذير بارآمده بود، بتدريج مرد و نسل جديدى فعال و خلاق و با نشاط روآمد.

      اين كارپذيرى با ركود عقلى و فساد روزافزون همراه است. هم بهنگام ظهور  بت شكن بزرگ، ابراهيم، بابل در برج ركود عقلى و فساد خويش غرق مى‏شد و هم بهنگام ظهور بت شكن بزرگ ديگر، فرزند ابراهيم، محمد  (ص)، دو امپراطورى در ساخته‏هاى خويش متوقف شده بودند و در ركود عقلى و فساد و استبداد سقوط مى‏كردند. آيا امپراطوريهاى زمان ما در ساخته‏هاى خويش متوقف نشده‏اند و نشانه هاى ركود عقلى هر زمان نمايان‏تر نمى‏شوند؟ اين پرسش ابراهيم امروز بيشتر جا و موقع ندارد ؟ (120):

 

      «اف بر شما و بر آنچه غير از خدا كه مى‏پرستيد! آيا نمى‏انديشيد؟»

 

      اقوام پيشين در فساد خويش تباه شدند (121). ستمگر بودند و گمان مى‏بردند بتها مظهر پيوندهاى شخصى ميان آنها هستند و تارعنكبوتى كه پديد مى‏آورند، بدين مظهر، استوار مى‏ماند. ابراهيم به قوم بت پرست خود مى‏گويد (122):

 

      «... همانا بتها را خداى خود ساختيد بدين پندار كه در زندگى دنيايى، بيانگر مودت ميان شما مى‏شوند».

      اما اين پيوندها، به سستى تارهاى عنكبوت هستند و بگاه خيزش مردمى كه از بند كارپذيرى و فساد و ترس از سلطه گران، بدر مى‏آيند، دوام نمى‏آورند (123):

   

      «كسانى كه غيرخدا را اولياء خويش مى‏سازند، به عنكبوتى مى‏مانند كه از تار خانه مى‏سازد. و همانا اگر دانش داشتند مى‏دانستند كه سست‏ترين خانه‏ها، خانه عنكبوت است».

 

      وقتى پيام توحيد رسيد و موجهاى حركت برخاست، اشرافى كه موقعيت خود را از متولى گرى بت خانه‏ها داشتند، از پيامبر خواستند براى آنكه اختلاف از ميان برخيزد و آنها نيز ايمان بياورند، خداوند به بتهاى آنها نيز مقام واسطه و شفيع بدهد. اين آيه‏ها بر پيامبر نازل شدند (124):

 

     «آيا ديديد لات و عزى را* و مناة سومين آنها را؟»

 

      و قريش مدعى شدند كه دنباله آيه‏ها، اين «آيه» بود:

 

      «اينها غرانيق عاليمقامند و همانا به شفعاعتشان اميد مى‏رود»

 

      اما دروغ مى‏گويند. آن‏ها مى‏خواستند بهر قيمت امتيازات خود را حفظ كنند و بنام پرده دار كعبه، موقعيت اشرافيشان را نگاهدارند. بنابر قرآن، آنها در صدد فريب پيامبر برآمدند و اگر خدا پيامبر را به ثبات قدم برنيانگيخته بود، فريب خوردن او، محتمل بود (125):

 

      «و نزديك بود فريبت بدهند كه بدانچه به تو وحى فرستاديم، از قول ما دروغ بيافزايى. اگر اينكار را مى‏كردى، البته تو را به دوستى مى‏پذيرفتند. و اگر استوار و پا برجايت نكرده بوديم، نزديك بود كه بدانان كمى متمايل شوى. اگر چنين مى‏كردى، عذاب دو جهان را دو چندان به تو مى‏چشانديم و از ما ياورى نمى‏يافتى.»

 

      اگر پيامبر نظر آنها را مى‏پذيرفت، توحيد را انكار كرده بود و شرك بر توحيد پيروز شده بود (126):

 

      «و نزديك بود كه تو را در سرزمين خود، سبك و بى قدر بسازند و پس از آن، از آن بيرونت كنند....»

 

      با وجود اين، از زمان ابراهيم تا امروز، شرك در ظاهر توحيد سبب ادامه حاكميت اربابان شده است. خدا يكى است اما واسطه‏ها بسيارند و اين واسطه‏ها هستند كه اربابى مى‏كنند.

 

 ج - ثنويت و تثليث‏

 

      بهنگام بعثت پيامبر، دو مذهب رسمى در دو امپراطورى ايران و روم، ثنويت و تثليث بودند. در هر دو جامعه، اصل بر يگانگى خدا بود اما واقعيت ملموس، بتدريج در ذهنها، دو خدايى‏گرى و سه خدايى‏گرى  را رسوب داده بود.

      در ثنويت، تضاد ميان خداى آفريننده روشنايى‏ها و نيكيها و خداى آفريننده تاريكيها و زشتيها در سطح جهان، در جامعه، در خانه و در درون هر فرد، در يك رشته مناسبات و تناسبات قدرت و برخوردهاى حاصل از آن بروز مى‏كرد. اين برخوردها اراده زيستن را ضعيف مى‏كردند و بر جامعه، كارپذيرى را چون مخدر تزريق مى‏نمودند. به مردم باورانده بودند كه دوره حكومت خداى تاريكيها و زشتيها، يعنى اهريمن است. مردم خود نقشى نداشتند. اين كارگزاران دو خدا بودند كه در طبيعت، در جامعه، و در درون آنها با يكديگر مى‏ستيزيدند.

      امروز وقتى در نظريه استالينى تضاد دقت مى‏كنيم، همان ثنويت را باز مى‏يابيم كه در شكلى ديگر حاكم گشته است: در هر دو نظر، تضاد با حذف متضاد حل مى‏گردد! در هر دون نظر، جز روابط قوا و تخاصم ميان نيروهاى خير و شر، حقيقت ديگرى وجود ندارد. ثنويت همواره ايدئولوژى سلطه گر است. قدرت حاكم حق ومخالفش باطل است و بايد از بين برود.

      اما اين ثنويت تنها نظريه استالين نيست و فقط بر جامعه روسيه حكمروايى نمى‏كند: از قابيل بدينسو، ايدئولوژى قدرت است. در حقيقت، قدرت براى متمركز شدن و متكاثر گشتن، به خصومت و متضادها نياز دارد. بدون تضاد، قدرت بوجود نمى‏آيد. بدينقرار، مبارزه با ثنويت نه آسان و نه كم اهميت است. تلاش براى ساختن جهانى ديگر است كه در آن جستجوى قدرت پايان يافته باشد. قدرت بدون تضاد پديد نمى‏آيد و تا تضاد هست، قدرت نيز هست و ابعاد ويرانى بزرگ‏تر مى‏شوند و بر پيكر جامعه بشرى زخمهاى فزونتر و علاج ناپذيرتر وارد مى‏كنند. در زمان ما، ترس از تباه شدن انسان، بغايت جدى شده است. اگر به واقعيتهاى متخاصم بنگريم، زود پى مى‏بريم كه امروز نيز اربابان قدرت در وجود ما به جنگ مشغول بودند و مشغولند:

 - دنياى سرمايه‏دارى با دنياى كمونيسم؛

 - ابرقدرت امريكا با ابرقدرت روسيه؛

 - دنياى رشد يافته با دنياى از رشد مانده؛

 - كشورهاى در راه ماوراء صنعتى شدن با كشورهاى در حال رشد؛

 - طبقات متخاصم؛

 - و...

 

      و در درون هر يك از اين دنياها، باز تخاصم‏ها هستند. اضطراب از بيم يك انفجار، زندگى را بر همه انسانها تلخ كرده است. بظاهر انفجار جمعيت تهديدى بزرگ است. اما بواقع ادامه اين ثنويت، ثنويتى كه در شكل اهريمن لحظه‏اى ما آدميان را ترك نمى‏گويد، چنان مى‏كند كه شماره مردگان از گرسنگى، جنگ، بيمارى و... از شماره نوزادان در مى‏گذرد و اگر تخاصم ادامه يابد، شرائط زيست در اين كره از بين مى‏روند و...

      در روزگار پيشين، كار بر انسان آسانتر بود: فرشتگان، ديوان، اجنه (127) بنام خداها در ميان آدميان و يا در درون آدمى، آتش كينه و خصومت برمى افروختند. خارجى بودند و آدمى اميدوار بود بتواند از شر بد به خوب‏ها پناه ببرد. اما در زمان ما، تضاد درونى و ذاتى انگاشته مى‏شود و دست از سر آدمى برنمى دارد! خلاصى از آن نيز تصور نمى‏رود ممكن باشد. آدمى بازيچه بى اختيارى است. نتيجه انكار خدا، بازيچه اسطوره تضاد درونى و ذاتى شدن، شده است.

      بدينقرار، كار اول آزاد كردن انسان است از باور به خداى تاريكى، بيگانه‏اى كه ضد فرض مى‏شود. خدا يكى است (128):

 

      «و خدا گفت: دو خدا نگيريد. همانا او خداى بيگانه است...»

 

     و آنگاه بايد او را از ترس اهريمن آزاد كرد. ترسى كه در درونش لانه كرده و زبونش ساخته است (129):

 

      «... آيا به غير خدا پرهيزگارى مى‏جوييد؟»

 

      و قرآن در باب تثليث، بيشترين تاكيد را بر نفى غلو در دين، ارباب شدن اولياء دين و انواع نمايندگيها از سوى خدا مى‏گذارد: غلو در دين مكنيد و عيسى را كه بنده خدا است، فرزند او مشماريد (130):

 

      «... و به تثليث قائل نشويد و بدين باور پايان دهيد براى شما بهتر است. همانا خدا، خداى يگانه است و از داشتن فرزند منزه است...»

 

      اما غلو در دين سبب اربابى مى‏شود. از اينرو، دعوتى كه پيامبر مأمور ابلاغش به اهل كتاب شد، دعوت به ترك ارباب است (131):

 

      «بگو اى اهل كتاب بياييد بر سر سخنى كه ما و شما بدان قائليم، توافق كنيم: جز خدا را نپرستيم و چيزى را شريك او قرار ندهيم و سواى خدا، كسانى را ارباب خود نگردانيم. پس اگر اين دعوت را نپذيرفتند، بگوييد شاهد باشيد كه ما مسلمانيم».

 

      وقتى به فلسفه ارسطويى مى‏نگريم و نظر او را درباره رهبرى و تبديل آن نظريه را به نظريه مشيت كه به ايجاد سلسله مراتب و اختصاص ولايت تامه به مقام اول مذهب مى‏انجامد، توجه مى‏كنيم، مى‏بينيم فرزند خدا كردن پيامبر، ضرورت نوعى رابطه ميان اربابانى زمينى و خدا است. طوريكه در عين داشتن مشروعيت حكومت بنام فرزند خدا و خدا، اختيار حلال و حرام و حتى بهشت و جهنم را نيز بدست بياورند. بدينسان، مجموع آدميان نه تنها در اين دنيا، كه در آن دنيا نيز، از هرگونه اختيارى محروم مى‏شوند و سعادتشان يكسره بدست اربابى مى‏افتد كه پندارى بسود خود از خدا و خلق سلب مسئوليت كرده‏اند (132):

 

      «عالمان دين و روحانيان خود و مسيح فرزند مريم را، مادون خدا، اربابان خويش ساختند و به آنها جز اين امر نشده بود كه خداى يگانه را پرستش كنند».

 

      رنسانس چند قرن بعد از هشدار قرآن واقع شد. پس از آن نيز انقلاب فرانسه و انقلابهاى ديگر واقع شدند و از اربابى اين ارباب كاستند. چند قرن جنبش و انقلاب، گواه صادق بر درستى و اهميت مبارزه با ارباب شدن احبار و رهبان نيست؟

      اهميت اين امر بلحاظ نقش دين و يا ايدئولوژى در جامعه‏هاى بشرى و اينكه توحيد به اندك غفلتى جاى خود را به ثنويت مى‏دهد، بسيار اهميت دارد. از اينرو قرآن از اين تأكيد باز نمى‏ايستد كه (133):

 

       «و به شما امر نمى‏كند فرشتگان و پيامبران را خدايان (ارباب) خويش بسازيد...»

 

      و در پى به پيامبر امر مى‏كند بگو: من بشرى مثل شما هستم (134). من مالك خير و شر شما نيستم (135). من وكيل بر شما نيستم (136). پدر مردان شما نيست (137). تو مسلط بر مردم و صاحب اختيار آنها نيستى (138). تو بايد دعوت كنى، هدايت با تو نيست (139). امر با تو نيست (140). اى پيامبر تو را شاهد و مبشر و هشدار دهنده فرستاديم (141). ما از پيامبران ميثاق ستانديم كه در بندگى الگو باشند و جز پيام خدا را تبليغ نكنند (142) و...

     نفى اين اربابى تنها بر عقول و معنويت نيست. ماديت را نيز شامل مى‏شود (143):

 

      «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد بدانيد كه بسيارى از علماى دين (احبار) و روحانيان (رهبان) اموال مردم را به ناروا مى‏خورند و راه خدا را مى‏بندند. و آنها كه طلا و نقره گنجينه مى‏كنند و آن را در راه خدا انفاق نمى‏كنند، به عذاب دردناك بشارتشان ده».

   

      بدينقرار، قرآن نه تنها ميان اربابى و خوردن اموال و دست در دست گنج اندوزان گذاشتن و راه خدا را بستن، رابطه‏اى تنگاتنگ مى‏بيند و تاريخ گذشته و زمان خود ما نيز بر درستى اين نظر گواهى مى‏دهد، بلكه توحيد را نفى همه انواع روابط ارباب و رعيتى و آثار آن مى‏داند. در بند سوم به اين مهم باز مى‏گردم. اما از نابختيارى، ولايت فقيه از كليسا به اسلام راه جست و به جامعه‏ها كارپذيرى القاء كرد. جامعه  اسلامى از حركت و جوشش بيفتاد. آيا رنسانس ما دير روى نخواهد داد؟ فردا خيلى دير نيست؟

 

 

 د - كفر

 

      وقتى شخصيت پرستيده مى‏شود، طاغوت پيروى مى‏گردد، دنيا پرستيده مى‏شود. طغى قاعده مى‏گردد كه همه از آن پيروى مى‏كنند. در مراتب شرك، فرو رفته و به كفر رسيده‏اند. اين معنى حائز كمال اهميت است كه در قرآن حتى يكبار نيز از كسانى كه خدا را نمى‏پرستند، بعنوان كافر، سخن بميان نمى‏آيد. قرآن نمى‏گويد كسانى كه خدا را نمى‏پرستند و مادون خدا نيز كسى را نمى‏پرستند، كافرند. فرض اينست كه نفى خدا با زندانى شدن در زندان مخوف ارباب، يعنى پرستش خداهاى خودساخته، اسطوره‏ها، همراه است.

      بلحاظ نظرى، مطلق همواره در ذهن انسان وجود دارد و حتى وقتى مى‏گوييم مطلق وجود ندارد به وجود آن اقرار مى‏كنيم. اما جريان تاريخ و زمان خود ما شهادت مى‏دهد كه انكار خدا، بنفسه، قبول طاغوت است. به بيان ديگر، انكار توحيد، قبول ثنويت است و ثنويت بمعناى متعدد كردن مطلقها است و شرك و كفر همين است.

      با آنكه بهنگام بعثت پيامبر، ماده پرستان وجود مى‏داشتند، اما قرآن، در بحث از شرك و كفر، به آنها مى‏پردازد. به طاغوت، به همه قدرت پرستان و زورمداران و زورمدارى مى‏پردازد. چرا كه واقعيتى كه بازتاب نظريه فلسفى انكار توحيد است، طاغوت و مظاهر آن، فرعون و قارون، احبار و رهبان، شيطان و... هستند. بشر قربانى قدرت طلبيهاى اينها است. بدينسان، نه تنها شرك و كفر را در رابطه با روابط مسلط زير سلطه مورد بحث قرار مى‏دهد، بلكه بر اهل خرد روشن مى‏كند كه پذيرش خداى يكتا بمعناى انكار زور و زورمدارى و مناسبات و تناسبات قوا بعنوان اساس تنظيم روابط ميان جوامع بشرى و در درون اين جوامع است و بعكس.

     از اينرو، آنها كه در دين غلو مى‏كنند و پيامبر و كسان او را خدا مى‏خوانند، كافرند. زيرا همانسان كه گذشت به ايجاد سلسله مراتب و واسطه تراشى ميان انسان و خدا و در نتيجه به استبداد دينى مى‏انجامد (144):

 

      «و آنگاه خدا به عيسى گفت: اين عيسى پسر مريم آيا تو به مردم گفته‏اى من و مادر مرا، بخدايى بشناسيد؟ گفت خداى تو منزهى. نمى‏رسد حرفى بزنم كه بدان حق ندارم...»

 

      و آن‏ها كه تثليث قائل شدند، كافرند (145):

 

      «و هر آينه آنها گفتند خدا سه است، كافر شدند....»

 

      نمونه اعلاى تمركز قدرتهاى سياسى و اقتصادى و دينى در يك شخص و دم زدنش از خدايى، فرعون است. اما فرعون پديده تاريخى پايدار است: تمايل به جمع آوردن همه اختيارات و قوا در يك شخص، امروز قوى‏تر است. بهر رو، اين تمركز، به شخص پرستى و كفر مى‏انجامد.

     غرور (146)، حميت جاهلى (147)، استكبار (148)، طغى (149)، مال پرستى (150) و ايمان به طاغوت (151) از خاصه‏هاى اصلى كافران است.

      و بعنوان روش، اينان در راه طاغوت و زورمدارى از جنگ (152) و دروغ گويى و صرف جان و مال (*153 و...، امتناع ندارند.

      كافران پيروان طاغوتند، رهبران و پيروان يكديگرند (154) و در همان حال كه به راه توحيد پشت مى‏كنند، در خودكامگى و شقاق بسر مى‏برند (155):

 

      «چنين است كسانى كه كفر مى‏ورزند، در پوچى و تضادهاى گروهى مى‏افتند».

 

      اما كافران در همانحال كه ولى يكديگرند و در ستيز با هم هستند، به رسم شيطان، در برگرداندن اشخاص از راه توحيد مى‏كوشند اما با اينها نيز به راه شقاق مى‏روند (156):

 

      «همانند شيطان وقتى به انسان گفت كفر بورز. پس چون انسان كفر ورزيد، شيطان بدو گفت: همانا من از تو تبرى مى‏جويم چرا كه از خدا، پروردگار دو  عالم مى‏ترسم!»

 

     و روشن است كه سلطه جويى و سامان دادن نظام‏هاى اجتماعى در مناسبات و تناسبات قدرت، بدون سانسور، بدون بستن راه توحيد ممكن نمى‏شود. در تاريك فرو مى‏برند و خود نيز در تاريكى فرو مى‏روند (157):

 

      (همانا كسانى كه كفر ورزيدند و راه خدا را بر بستند، در گمراهى بسى دورى گرفتند.»

 

 

      بدينقرار، كفر در روابط اجتماعى مبتنى بر زورمدارى، ريشه دارد و براى ريشه كن كردن آن، بادى بهمان اندازه كه به زمينه‏هاى ذهنى كفر اهميت داده مى‏شود، به زمينه‏هاى اجتماعى آن نيز اهميت داده شود. اما پيش از آنكه به مبانى اجتماعى شرك بپردازيم، بايد بياد آوريم كه با وجود بى اعتبار شدن شرك در شكل چند خدايى، باصفاتى كه بتدريج به خدا بستند، شرك در شكل جديد حاكم گشت:

 

 

 

     ه - منزه كردن خدا از صفاتى كه با توحيد ناسازگارند

 

 

      تحقيق تا بدينجا روشن مى‏كند كه خلق و عالم و ملك و امر و قدرت و...، خدا را است. عدل و رحمت و فيض و كرم و... نيز خدا را است. حى و بى جسم و بى مكان و رب و...، خدا است. اما قصد ندارم به صفات سلبيه و ثبوتيه خدا بپردازم. مى‏خواهم دو مسئله اساسى را شرح كنم:

     مسئله اول اينكه: پس از دعوت به توحيد و پيروزى انقلاب اسلامى، استبداد سياسى و دينى اين باور دروغ را تبليغ مى‏كرد كه خداوند قدرت محض است و هر چه مى‏خواهد مى‏كند و هر چه انسان مى‏كند، اراده او است. با عدل و ظلم نبايد كارهاى خدا را سنجيد. هر چه مى‏شود بايد از او دانست و پذيرفت. استقرار استبداد اموى و عباسى بدون تبليغ فلسفه جبر كه بتازگى از يونان گرفته بودند، امكان  نداشت. وقتى فلسفه پذيرفته مى‏شد، جامعه، به كارپذيرى، حكومتها را تقدير خدايى تلقى مى‏كرد و آنچه را از ناحيه حاكمان روى مى‏داد، مقرون به مشيت الهى مى‏شمرد و سرنوشت خويش را تقدير تغييرناپذير مى‏خواند. در توضيح اصل عدالت اين مهم را با تفصيل مورد بحث قرار مى‏دهم. در اينجا مى‏خواهم بگويم چگونه با  نسبت دادن اعمال متضاد به خدا، شرك پيشين در پوشش اسلامى از نو سر بر مى‏داشت و نقش خويش را بعنوان ايدئولوژى قدرت استبدادى از سر مى‏گرفت.

      اما پيش از اسلام نيز، شرك در صورت اديان توحيدى از نو مستقر گشته بود. از اينرو، قرآن، با  تاكيد تمام، صفاتى را نفى مى‏كند كه به خدا نسبت داده شده‏اند و بدآنها، دين توحيد به دين توجيه گر قدرتهاى حاكم بدل شده است. و مسئله اول كه در دو بند اول و دوم شرح كردم، اينست كه هر اثباتى را با نفى اى همراه مى‏كند تا كه از تجديد شرك در شكل توحيد جلو گيرد. در تكميل دو بند اول و دوم و در مقام تأكيد، شرح دو مورد را بر آنچه تابحال شرح كرده‏ام، مى‏افزايم:

 

 - خدا يگانه است (158):

 

 الله واحد

 

 - خدايى نياز و همه بدو نيازمندند:

 

 الله صمد

 

 - زاده نيست و نمى‏زايد:

 

 لم يلد ولم يولد

 

 - و همسر و همتا ندارد:

 

 و لم يكن له كفواً احد

 

      بدينقرار، ايجاد هرگونه رابطه ميان مخلوق و خالق، جز رابطه‏اى كه نتيجه خلاقيت مطلقه خدا است، بى اعتبار است:

 

      نه پيامبران، نه فرشتگان، نه جن و پرى، نه هيچ پديده ديگرى رابطه خويشاوندى با  خدا ندارند.

 

 و نيز خدا رب است:

 

 - رب و ملك مردمان است (159):

 

 رب الناس* ملك الناس‏

 

 - رب مشرق و مغرب و همه خلقت است (160):

 

 رب المشرقين و رب المغربين‏

 

 - رب دنياها است (161):

 

 رب العالمين‏

 

 - رب آسمانها و زمين و آنچه در آنها است (162):

 

 رب السموات و الارض و ما بينهما

 

      و منع مى‏كند كه پيامبران و يا روحانيان و يا فرشتگان و يا هر پديده ديگرى را با دادن نسبتى، بدو نزديك گردانند و رب قرارشان بدهند (163):

 

       «و به شما امر نمى‏كند كه فرشتگان و پيامبران را اربابان خود بگردانيد...»

 

     و مسئله دوم اينكه: اثبات هر صفتى براى خدا با نفى صفت ضد آن همراه است. و ضابطه عمومى عدل است. تفصيل سخن اينكه:

      جبرگرايان مى‏گويند وقتى هدايت و ضلالت، امر و نهى، ملك و ملك، ماكان و مايكون و خلق از خدا است، آدمى «بازيچه همى كند بر نطع وجود» (164) و كارپذير و بدون انتخاب است. در كارهاى خويش، بدون اراده و بنابراين غير مسئول است. و خدا فعال مايشاء است و هر اتفاق كه در جهان روى مى‏دهد، از او است. پيامبران مبعوث اويند اما فرعون‏ها نيز برانگيخته اويند! تضادها، همه، از او هستند. خود او مى‏گويد: «اگر ما بعضى را بر بعضى برنمى انگيختيم، جهان پر از فساد مى‏شد» (165). باز خود او مى‏گويد ملك را به هر كس مى‏خواهد مى‏دهد. بنابراين، ظلم و عدل از او است. و بر ما نيست خدا را استيضاح كنيم كه چرا چنين مى‏كند. بايد آنچه را واقع مى‏شود، بپذيريم.

      نمى‏خواهم به بحث در فلسفه‏اى بپردازم كه با استبداد اموى، در اسلام مطرح شد و دو جريان، يكى طرفدار جبر و ديگر طرفدار اختيار، بدان مشغول شدند. مى‏خواهم بگويم جبر ايدئولوژى استبداد است و بر همراهى اضداد متكى است. همراهى عدل و ظلم در فعل خدا، علم و جهل در فعل خدا، غنى و فقر در فعل خدا و... در زمان ما، جاى خود را به همراهى اضداد در درون جامعه‏ها و در درون انسانها سپرده است. باور به اين فكر، دير يا زود به كارپذيرى انبوه مردمان مى‏انجامد كه عادت كرده‏اند كار حكومت را به گروهى كه «خلق و خوى» اين كار را دارند بسپرند. اين كارپذيرى با فعال مايشائى حكومت همراه مى‏شود.

      از اينرو، انديشه توحيدى كه فعال كردن انسان را هدف قرار مى‏دهد، از اين فريفتارى غافل نمانده است:

 الف - جبرگرايان از ياد مى‏برند كه ستم، جهل، فقر، مرض و... از ضعف مايه مى‏گيرند. جنايت از ضعف سرچشمه مى‏گيرد. قدرتى كه به مخلوق ستم كند و مردمان را گرفتار جهل و فقر و مرض و... گرداند، در ديدگاه خدا ضعف است و خود از جهل و فقر معنوى كامل مايه مى‏گيرد.

      قرآن ماجراى پرورده شدن موسى را در دربار فرعون شرح مى‏كند و مى‏گويد چگونه از راه نادانى و خطاكارى، همه نوزادان پسر قوم موسى را مى‏كشتند اما موسى، عامل نابودى خويش را، زنده نگاهداشتند (166):

 

      «پس از آل فرعون بودند كه او را از آب گرفتند تا كه دشمن و مايه اندوه فرعونيان بگردد. همانا فرعون و هامان و قشونهاشان، خطاكار بودند».

 

 

      و تنها در داستان فرعون نيست كه زيادت‏طلبى و ستم بى حد و تقسيم مردم به مسلط و زير سلطه و... را به ضعف معنوى فرعونيان نسبت مى‏دهد، در تمامى مواردى كه كسى يا گروهى و يا قومى و يا ملتى براه ستم مى‏رود، با تأكيد تمام، اين هشدار داده مى‏شود كه ستمكاران قربانى پندار غلط خويش مى‏شوند كه ضعف خويش را قدرت مى‏پندارند.

      بنابراين، تمامى اعمالى كه بازتاب ضعف هستند، از خدا نيستند. پس هدايت و ضلالت را چگونه از خدا بدانيم و بگوييم هر كه را مى‏خواهد هدايت مى‏كند و هر كه را نمى‏خواهد گمراه مى‏كند؟ بعضى كسان كوشيده‏اند اين قول و نظاير آن را تناقص گوييهاى قرآن بشمارند. و جبران گرايان آن را بدان شرح كه آوردم، توضيح داده‏اند.

      اما حقيقت امر همان است كه در دو بند اول شرح شد: بدون سلب ملك و رهبرى و... از خدايان  زمينى، آدميان رها نمى‏گردند. و براى اينكه اين سلب، خود مايه كارپذيرى اكثريت عظيم و فعال مايشائى اقليت حاكم نگردد، كسانى كه از هدايت و ملك و رزق و... محروم مى‏شوند، يك به يك، در قرآن معرفى شده‏اند. و بمطالعه يك مورد بسنده مى‏كنم:

      هدايت فيض خدايى است و همه مخلوق را شامل مى‏شود (167). همه موجودات به فطرت توحيد خلق شده‏اند و مسير همه بسوى او است. گمراهى، نرفتن به راه هدايت است (168):

 

      «كسى كه هدايت مى‏جويد، همانا خود را هدايت مى‏كند و كسى كه گمراهى مى‏جويد، همانا خويشتن را گمراه مى‏كند. هيچكس بار عمل ديگرى را بر دوش خويش نمى‏يابد و ما تا پيامبرى برنيانگيزيم، كسى را به گناهى عذاب نمى‏كنيم».

     

      وقتى كسى از هدايت سر مى‏پيچد، هنوز خداوند بر او منت مى‏گذارد و پيامبر مى‏فرستد. شهيد و بشير و نذير مى‏فرستد تا از بيراهه به راه باز آيد (169):

 

      «برو بسوى فرعون. همانا ا و در طغيان خودكامگى است * به او بگو: آيا ميل دارى از پليديها پاك شوى؟* تو را به راه خدا هدايت كنم تا فروتن شوى؟»

 

      وقتى به راه نيامد، او را رها مى‏كند: يضل من يشأ

      بدينسان، ضلالت، محروم شدن از هدايت است و اين محروميت نتيجه عمل آدمى است. بدينخاطر است كه كسان زير را از هدايت محروم مى‏خواند و گرفتار گمراهيشان مى‏شناسد (170):

 

      «بدو گمراه نمى‏شوند مگر فاسقان»

      «خدا قوم ستمكار را هدايت نمى‏كند.»

      «و خدا قوم كافر را هدايت نمى‏كند.»

      «و خدا كسى را كه گمراهى مى‏جويد هدايت نمى‏كند.»

      «و خدا كسى را كه دروغ زن و كفر ورز است، هدايت نمى‏كند.»

      «و خدا كسى را كه مسرف و كذاب است، هدايت نمى‏كند.»

 

      اين گروهها، خود بدست خويش، از هدايت محروم مى‏شوند و گرنه (171):

 

      «پيامبر بگو: اى مردم راستى آنكه حق از پروردگار شما به شما آمد. پس هر كس هدايت بجويد، همانا نفس خويش را هدايت كرده است و هر كس گمراهى بجويد، همانا نفس خويش را گمراه كرده است و من بر شما وكيل نيستم».

 

      اين چهار گروه كه به راه حق نمى‏روند و خود را از هدايت محروم مى‏كنند، گروههايى هستند كه در چهار وجه واقعيت اجتماعى زور را اساس كار قرار مى‏دهند: ظالمان و مسرفان و فاسقان و كافران و كذابان (كه به زبان امروز ايدئولوژيهاى قدرتهاى ستمگر حاكمند).

      بدينقرار، از ديد توحيد، نه تنها انواع شركها نفى مى‏شوند، بلكه شرك در خداى واحد نيز، به شرح بالا، نفى مى‏شود. چهار گروه بالا، ديگر نمى‏توانند با توسل به يكى از انواع شرك، بخصوص با انتساب مخلوق به خدا و مقام رب بخشيدن به كس يا كسانى، اربابى خود را بر مردم توجيه كنند. اما هنوز همه راه‏ها بسته نشده‏اند: بايد عوامل اجتماعى شرك را نيز شناساند واز ميان برد تا توحيد مستقر گردد:

 

 

 بند سوم: روابط اجتماعى توليد كننده خدا

 

      ذهن آدمى ساخته و سازنده روابط اجتماعى است كه در آن عمل مى‏كند. بنابر اين شرك باورى بريده از نوع اين روابط و بدون اثر در آنها و بدون تاثير گرفتن از آنها نيست. روابط اجتماعى در تبديل ذهن به دستگاه خداتراشى نقش تعيين كننده‏اى دارند. همانطور كه خداهايى كه شرح شدند، بنوبه خود، بر اين روابط اثر مى‏گذارند. تا اينجا انواع خداها و ارتباطشان را با مناسبات و تناسبات قدرت در جامعه‏هاى بشرى مطالعه مى‏كردم، اينك نوبت آنست كه تاثير روابط اجتماعى را بر پيدايش شرك شرح كنم:

 

 

 داستان دو دوست‏

 

      به پيامبر مى‏گويد داستان دو دوست را براى مردم بگويد (172):

 

      «اى رسول داستان دو دوست را براى مردم شرح كن: بيكى از آنها دو باغ انگور داديم و دورادور، به درختان نخل آراستيم و در ميان، كشتزارى پديد آورديم. آن دو باغ، بدون آفت، ميوه‏ها بكمال دادند. از ميانشان، نهر آبى جارى گشت».

 

      تا اينجا از صاحب باغ حركت بود و از خدا بركت. اما با مقايسه ثروت خويش با ثروت دوستش، به راه خود برتر بينى و كفر رفت. بهمان راه كه شيطان رفت (173):

 

      «و اين مرد كه در باغش ميوه بسيار بود، در مقام مفاخرت، به رفيقش گفت: من از تو به دارايى، بيشتر و به خدم و حشم نيز برتر و معززترم* روزى در آنحال كه به نفس خود ستمكار بود، به باغ درآمد و از روى غرورى به تمام، گفت: گمان نمى‏كنم اين باغ و ثروت هرگز از بين برود و نيز گمان نمى‏كنم قيامتى بپا شود و اگر بفرض من بسوى خدا بازگردم، البته در آن جهان نيز از اين باغ منزلى بهتر خواهم يافت.»

 

      بدينسان، از راه مقايسه بر پايه ثروت خويش و مقام اجتماعى، موقعيت اجتماعى برتر براى خويش فرض كرد و اين نابرابرى اجتماعى را با خداپرستى جور نيافت و به انكار آغازيد (174):

 

      «رفيق در مقام گفتگو و اندرز به او گفت: آيا به خدايى كافر شدى كه تو را نخست از خاك و سپس از نطفه آفريد و آنگاه مردى كامل بگردانيد؟ اما پروردگار من، خداى يكتاست و هرگز كسى را شريك خداى خود نمى‏كنم».

 

      بدينقرار، مقايسه برا ساس  قوه اقتصادى و اجتماعى، فكر نابرابرى را در ذهن قوى‏تر توليد كرد و او را به انديشه بر رفيق انداخت. دو دوست بودند و اينك يكى مى‏خواست منزلت مسلط پيدا كند. سلطه جويى ايدئولوژى شرك مى‏طلبيد و از اينرو، از توحيد به شرك گراييد. و اين گروه، از همان گروههاى مشركان است كه در بند پيش معرفى شدند. و سلطه گرى به نابودى سلطه گر مى‏انجامد. قرآن اين سنت تاريخى را از زبان دوست اينطور بيان مى‏كند (175):

 

      «... يا صبحگاهى جوى بخشكد و نتوانى آب بدست آورى. يا آنكه ميوه هايش همه نابود شوند. صبحدمى برخيزى و با اندوه تمام، بنا و درختان را كه آنهمه خرجشان كرده‏اى، ويران و خشك شده، ببينى و با خود بگويى: اى كاش مشرك نمى‏شدم. اين وقت، كسى جز خدا توانايى يارى رساندن به تو را ندارد و يارى  نمى‏شوى».

 

      قرآن در داستان خلقت آدم، شيطان را باز مى‏شناساند كه چگونه به اعتبار نژاد، برترى جست و در داستانهاى ديگر، دورى گرفتن او را در فسادانگيزى و كفر باز مى‏گويد. درباره آدميان نيز همين روش را بكار مى‏برد. برترى جويى با مقايسه مال و گروه شروع مى‏شود و به انواع نابرابريها و ايجاد روابط  مسلط - زير سلطه و طرز فكر ناظر بر آن، يعنى شرك مى‏انجامد. و ثنويت اصل راهنماى پندار و گفتار و كردار مى‏شود. در اين داستان، آغاز از خود بيگانگى را بيان مى‏كند و در داستانهاى ديگر، جريان رشد و انحلال قدرت و سرنوشت خداهايى كه در اين جريان پديد مى‏آيند را توضيح مى‏دهد:

      فرعون چگونه خدا شد؟ جريان خدا شدن و خدايى كردن او را در قرآن اينسان توضيح مى‏دهد (176): خدا به موسى مى‏گويد بسوى فرعون برو چرا كه در طغيان خودكامگى شده و در زمين، علو جسته است (177):

 

      «همانا فرعون در زمين علو جسته و اهل زمين را گروه‏بندى كرده و بخشى را مستضعف گردانده است».

 

       بدينقرار، روابط مسلط - زير سلطه ميان ملتها، اساس تقسيم آنها به طبقات است. و براى آنها روابط مسلط - زير سلطه دوام آوردند و تقسيم هر يك از جامعه‏هاى مسلط و زير سلطه به طبقات ممكن شود، ناگزير صاحب امتيازان جامعه زير سلطه، بايد در گروه‏بندى حاكم جامعه مسلط ادغام شوند. قارون نمونه نوعى مسلطهاى جامعه زير سلطه، با آل فرعون پيوند جسته بود (178):

 

      «همانا قارون از قوم موسى بود وسرشار از تحقير بر اين قوم و همه ستم بر آنها بود».

 

      اين بود كه قارون در كنار فرعون و هامان استكبار جست (179):

 

      «و قارون و فرعون و هامان باهم بودند و موسى با بينات به دعوت كردنشان آمد. پس بر روى زمين استكبار جستند. بر هدايت پيش نجستند».

 

       بر اين زمينه كه روابط سلطه گر - زير سلطه ميان ملتهاى در رابطه باشد، فرعون و آل او، بعنوان گروه‏بندى حاكم، صاحب مؤلفه‏هاى قدرت شدند و فرعون بعنوان مظهر قدرت، دم از خدايى زد:

 

 

 الف - مؤلفه اجتماعى

 

 

      فرعون و ملاء او، در يك رشته پيوندهاى افقى و عمودى، تارعنكبوت را بوجود آورده بودند و اين مجموعه قدرتها را در خود جمع مى‏كرد. موسى مأمور شد بسوى اين قوم برود (180):

 

      «بسوى فرعون و ملاء او شو چرا كه استكبار پيشه كرده‏اند و مردمى علو جو گشته‏اند».

 

      ملاء، مستكبران جامعه‏ها بودند و نشد پيامبرى به قومى مأمور شود و اينان با مخالفت با او برنخيزند: با صالح (181)، با شعيب (182)، با نوح (183)، با موسى (184) و با محمد ستيز كردند. بحكم اين رويه بود كه موسى به خدا گفت (185):

 

 

 ب - مؤلفه اقتصادى‏

 

      «و موسى گفت: خداوندا تو به فرعون و ملاء او، مال و زينت داده‏اى و فرعون وملاء او با همين مال و زينت مردم را از راه تو به بيراهه مى‏برند...»

 

 

      از تحليل جنبه‏هاى گوناگون تمركز مال و سرمايه در دست گروه‏بندى حاكم بر دستگاه دولت، بگذرم و اين جنبه را توضيح بدهم كه نه تنها در همه تاريخ، رژيمهاى استبدادى به زور و زر برپا مى‏شدند، بلكه در جهان امروز، چند ميليارد انسان بتمام معنى محروم و رژيمهايى كه سرمايه‏هاى بزرگى را صرف توليد فرآورده‏هاى مخرب و جلوگيرى از رشد بشر مى‏كنند، ثمره گردآمدن منابع مالى در دست ديوان سالاران و فن سالاران و پول سالاران و.... هستند.

      و چون در جاى ديگر توضيح داده‏ام چگونه همين تمركز و تراكم سبب انهدام تارعنكبوت حاكم مى‏شود، در اينجا بذكر اين امر اكتفا مى‏كنم كه بهنگام بعثت موسى، همين تمركز بيرون از اندازه اسباب سقوط فرعونيان را فراهم آورد (186):

 

      «خداوندا دستشان را از اموالشان كوتاه گردان و دلهاشان را در هم فشر»

 

      اين ادعا اجابت شد و خود از اسباب گرايش انبوه مردم به مخالفت با فرعونيان گشت.

      با وجود اين، قدرت در جريان رشد خويش، به تمركز منابع مالى و انباشت روزافزون آن نياز دارد. فن دانان قدرت بسيار كوشيده‏اند و هنوز نيز مى‏كوشند بلكه در عين حفظ آهنگ رشد قدرت، آن را جاودانى بسازند. اما در جريان تاريخ هيچگاه بدينكار توفيق نيافته‏اند و حتى در زمان ما دوره‏هاى رشد و انحطاط قدرتها كوتاه‏تر شده‏اند. تاريخ ما را به دو امر رهنمون مى‏شود: يكى همين كوتاه‏تر شدن دوره‏ها است و ديگرى بزرگ‏تر شدن ابعاد قدرتهايى است كه ايجاد شده و از ميان رفته‏اند: امپراطوريهاى ايران و روم عمرى طولانى‏تر داشتند اما ميزان قدرتشان از امپراطوريهاى قرنهاى 19 و 20 مسيحى، كوچك‏تر بود و مقايسه امپراطوريهاى اين دو قرن با دو ابرقدرت امروز، مقايسه گر به با ببر است. درباره قدرتهاى مالى نيز، همين سخن صدق مى‏كند: قدرتهاى مالى در امپراطوريهاى گذشته پردوام‏تر بودند اما در مقايسه با چند مليتهايى زمان ما، بسيار كوچك مى‏نمايد.

      علتها را در جاى ديگر برشمرده‏ام. در اينجا به دو علتى اشاره مى‏كنم كه قرآن بر آنها تأكيد روا مى‏بيند:

 - يكى فزونى آگاهيها است كه سبب بپا خاستن مردمان بسيار مى‏شود و بدان، مردمان رژيمها و قدرتها را از هم مى‏پاشند؛

 - اما همين وسعت و عمق پيدا كردن  آگاهيها، از جمله بعلت شتاب رشد قدرت و بزرگ شدن تصاعدى آن است. اين شدت رشد و بزرگ‏تر شدن ابعاد، سبب مى‏شود كه سرانجام، ميزان تخريب از ميزان ساختن، فزونى ميگيرد (187):

 

      «به تكاثر از خود غافل مى‏شويد* تا به زيارت گورها مى‏رويد»

 

      اين دو عامل، در جمع عوامل ديگر، موجب فروپاشى قدرتها مى‏گردند: از درون پيوندها را سست و توانايى جذب را كاهش مى‏دهند و از بيرون، مايه رشد جريان انقلابى مى‏شوند. زيرا توانايى نظامى و سياسى و «ايدئولوژيك» دولت را براى حفظ خويش، به تحليل مى‏برند. بدينسان، مستضعفان وارثان زمين مى‏شوند (188):

 

      «و اراده كرده‏ايم بر مستضعفان روى زمين منت گزاريم و آنان را امامان و وارثان زمين بگردانيم».

 

 

    

 ج - مؤلفه سياسى‏

 

      اما ايجاد قدرت و رشد آن، بدون در اختيار داشتن رهبرى، ملك، حكم، امر، و ابزار آن و حقوق، ممكن نمى‏شود. قدرت سياسى بايد اينهمه را در دست داشته باشد تا بتوان آن را قدرت سياسى خواند. قدرت سياسى هر اندازه در جريان رشد، پيش مى‏رود، تمايلش به انحصارى‏تر كردن مقوله‏هاى بالا، بيشتر مى‏شود. بنابراين محكوم است كه در تضاد بزيد و در اين تضاد، از راه جذب، و بيشتر حذف، رشد كند. از اينرو، نياز به پرشمار و پرشمارتر كردن ابزار و افزودن بر اثربخشى آنها دارد.

      ابزار ديوان سالارى و قشون هستند. بدون اين ابزار، نه مؤلفه سياسى و نه مؤلفه‏هاى ديگر، تكون پيدا نمى‏كنند و با هم جمع نمى‏شوند. از اين رو، توسعه ديوان سالارى و قشون، بنفسه، علامت ميل قدرت سياسى به مطلق شدن است. همواره اينطور بوده است اما بخصوص در زمان ما است كه رشد قدرت در توسعه ديوان سالارى و فن سالارى و قشون سالارى، بروز مى‏كند (189):

 

 «(پيامبر!) آيا داستان قشونهاى* فرعون و قوم ثمود به تو رسيده است؟»

 

      داستان قشون و دستگاه ادارى (كه هامان نماينده آن بود) فرعون، داستان خدا شدن فرعون است (190):

 

      «و او و لشگرهايش، به ناحق، در زمين استكبار جستند و گمان بردند كه بسوى ما بازنمى‏گردند»

 

      بدينسان، ديوان سالارى و قشون، دو ركن از اركان و يا به اصطلاح قرآنى دو وتد ار اوتاد استبداد فراگير يا فرعونيتند (191):

 

      «فرعون صاحب اوتاد!»

 

      اين وتدها، بدون زيادت‏طلبى، استوار نمى‏شوند. چرا كه در روابط قوا، عدم افزايش قواى يك طرف، بمعناى افزايش قواى طرف ديگر است. از اينرو، بايد طغى بجويد (192):

 

      «(موسى!) برو بسوى فرعون چرا كه طغيان كرده است.»

 

      در جريان اين زيادت‏طلبى، كيش شخصيت نيز، كيش عمومى مى‏گردد و پرستش مظهر قدرت واجب مى‏شود.

 

 د - مؤلفه فرهنگى‏

 

      تمركز و انباشت قدرت اخلاق متناسب با خود را بهمراه دارد و نظريه ناظر به اين تمركز و انباشت، همان كيش قدرت است. قرآن فهرست كاملى از صفات اخلاقى در جامعه‏اى كه در آن، زور در اشكال گوناگون، پرستيده مى‏شود، بدست مى‏دهد. در كيش شخصيت، فهرست كامل اشكال زورپرستى را آورده‏ام (193).

      قدرت حاكم، بيش از همه، به اين ابزار نياز دارد: ميزانى از علم، نوعى از دين، سحر، غيب، تقدير و... و بخصوص جبرپرستى.

      با آنها، قدرت روشهاى حذف و تخريب و از جنس خودكردن مخالف را بوجود مى‏آورد: مكر و دروغ و فريفتارى و جنگ و تخريب... و با اين روشها، دين را به يك رشته كيشها، كيشهاى اسطوره‏ها، بدل مى‏سازد. پيامبرى كه فعال كردن گذشته و بيرون رفتن از گذشته و حال و ورود در آينده است، خود به اسطوره‏اى بدل مى‏شود و دين آدميان را در تارعنكبوت گذشته نگاه مى‏دارد و مى‏خشكاند. به رايج‏ترين كيشهاى زمان خود باز بنگريم:

 - كيش اسطوره‏ها؛

 - كيش شخصيت و كيش نژاد و...

 - كيش دنيا(پول‏پرستى، تجمل‏پرستى، جلوه‏فروشى، تفرعن، غرور و...)

 - كيش جاه (رياست‏پرستى، رهبرى‏طلبى، مرادى‏طلبى و...)

      و اين كيشها، در آنها كه قدرت را در دست دارند، اخلاق شيطان پديد مى‏آورد:

 - دروغگويى و دو رويى و پيمان شكنى و ريا و...

 - تبذير و اسراف‏

      و گروههاى حاكم در مردم اين صفات را القاء مى‏كنند:

      حسد و بخل و عناد و شهوت پرستى و بدگمانى و... و بخصوص، انواع ترسها، اثر اين ترسها را ببين كه با وجود قيام موسى، هنوز از ترس فرعون، جز كسان موسى، كسى از قومش ياراى گرويدن به او را پيدا نمى‏كند (194):

 

      «پس از قوم موسى، جز بستگانش كسى به موسى ايمان نياورد. و اين از ترس فتنه انگيزى فرعون و اتباعش.»

 

      و قدرت بدستان، روشهاى زير را براى كارپذير كردن مردم و مطيع ساختن آنان و بى اختيار كردن مخالفان، بكار مى‏برند:

 - برقرار كردن انواع سانسورها؛

 - بهتان زدن، پرونده سازى كردن؛

 - دست انداختن و مسخره كردن؛

 - تحقير كردن، مبارزه قلمى و زبانى، گم كردن صداى حق در ميان قيل و قال‏ها، مترسك تراشى، سخن چينى و غيبت، غدر و خيانت، زورگويى، رياكارى، عذر و بهانه جويى، انواع فسادها و انواع اعتيادها و...

      قدرت پرستان كه بازيچه و بازيگر قدرتند، همواره مخالفند با:

 - توحيد (195):

 

       «و نشد كه به ديارى انذار دهنده‏اى بفرستيم و صاحب امتيازان خودكامه نگويند ما بدانچه تو به رسالت آورده‏اى، كافريم».

 

 - علم، وقتى در جريان رشد، سطح آن از حد منافع آنها فراتر مى‏رود. وقتى در تاريخ سير كنيد، مى‏بينيد مردمى بودند پرعده و پرعده اما (196):

 

      «پس چون پيامبرانشان بينات در دست، بدعوتشان آمدند، بدانچه از علم داشتند، دل خوش كردند و تا آنها را فراگرفت آن چيز كه از ناباورى، به استهزاءاش مى‏گرفتند».

 

      ظرفيت هر قدرتى، حدود رشد علمى جامعه را نيز معين مى‏كند. دوره‏هاى تاريخى، كه در آنها قدرتهاى ملى و جهانى پديدار شده‏اند، دوره‏هاى تحول علمى نيز هستند. در دوران ما، ظرفيتهاى بسيار بزرگ‏تر پديد آمده‏اند و عرصه رشد علم را وسيع گردانيده‏اند. اما چنان نيست كه رشد علمى محدود نباشد. نابرابرى در رشد رشته‏هاى مختلف و نابرابرى در دسترسى به علم و بالاخره محدوديتى كه قدرتهاى سياسى و اقتصادى تحميل مى‏كنند، در زمان ما بيشترند. زمان ما نيز، زمان تضاد علم با ساختهاى قدرت در جهان است. هر چند راست است كه علم و معرفت از مولفه‏هاى قدرتند و در زمان ما علم به نسبت بيشترى در تأليف قدرت شركت مى‏كند، اما راست نيست كه قدرت بى طرف است. زيرا، بنا بر تعريف، يكى بايد داشته باشد و يكى نداشته باشد، تا قدرت معنى پيدا كند. بنابر اين علم و معرفت تا وقتى به استخدام زور در نيايد، نمى‏توان در تأليف قدرت شركت كند. از راه همگانى كردن آزادى و علم و معرفت است كه جهان وارد عصر سوم مى‏شود.

 - با آزادى، بخصوص با آزادى انتخاب دين و عقيده. تا بدانجا كه فرعون تعجب مى‏كرد كه چگونه گروندگان به موسى، بدون اجازه او، اين كار را كرده‏اند و تهديد مى‏كرد (197):

 

      «فرعون گفت: به او ايمان آورديد پيش از آنكه به شما اجازه دهم؟...* بى ترديد، دست راست و پاى چپ شما را مى‏برم و سپس تمامى شما را به صليب مى‏كشم.»

 

 - با حذف شدن امتيازات موهوم نژادى و قومى و طبقاتى و گروهى و فردى. در تمامى اقوامى كه پيامبران بر آنها مبعوث شدند، «ملاء و ترف» امتيازات خود را برخ پيامبران كشيدند (198):

 

      «پس قدرت بدستان قوم (نوح)، ملاء، كه كفر ورزيده بودند، بدو گفتند ما تو را بشرى چون خود بيش نمى‏بينيم و در ديد نخست، آنها كه از تو پيروى مى‏كنند را اراذل قوم بيش نمى‏يابيم...»

 

 - با تن دادن به پذيرش منزلتها و حقوق، حتى حق حيات براى مردم (199):

 

      «و خدا به حق قضاوت مى‏كند و آنها كه به دون خدا مى‏خوانند، به حق قضاوت نمى‏كنند...»

 

      و بدنبال اين آيه، داستان فرعون مى‏آيد كه چسان فرعونيان براى حفظ قدرت خويش، پسران كسانى را كه ايمان مى‏آوردند، مى‏كشتند. فرعون خود را خدا مى‏خواند و حق را توقعات «ولايت مطلقه» خويش مى‏شمرد. خود را بدليل داشتن قدرتها و امتيازها، صاحب ملك مى‏خواند و موسى را بعلت محروميت از آنها، تحقير مى‏كرد(200):

 

      «.. اى قوم! ملك مصر و  اين رودها كه زير پاى من جريان دارند، از آن من نيستند؟ آيا چشم نداريد و نمى‏بينيد؟* آيا من، از اين كس كه بى چيز است و سخنش را نمى‏تواند درست ادا كند، بهتر نيستم؟»

 

      و باز فرعون گفت: اگر فرستاده خدا است، چرا طوق زرين بر دست ندارد و  چرا فرشتگان آسمان همراه او نيستند؟ قومش را به جهل و دروغ به خوارى معتاد كرد و اين قوم، از روى اعتياد به خوارى، از او اطاعت مى‏كردند. او خود را خداى بزرگ مى‏خواند! (201):

 

      «پس (فرعون) گفت: من خداى اعلاى شما هستم!»

 

 - فطرت توحيدى (202):

 

      «روى به جانب دين حنيف آور، به جانب فطرت خدايى، فطرتى كه آدميان را بدان آفريد... از مشركان مباش! از كسانى مباش كه دين را وسيله فرقه سازى كردند و فرقه فرقه شدند.»

 

 - با روشهايى كه بر اساس علم، آزادى، رشد و يكسانى آدميان و فطرت بى تضادشان، پيشنهاد شوند (203):

 

      «آنان را كه، بر روى زمين، بناحق، بزرگى مى‏فروشند، از نشانه‏هاى خود رويگردان مى‏كنم. اگر نشانه‏اى بينند، بدان ايمان نمى‏آورند. اگر راه رشدى بينند، در آن نمى‏شوند. و اگر راه غى بينند، در آن مى‏شوند...»

 

      وقتى كار بدين غايت رسيد، قدرت حاكم، مانع رشد علم و توسعه آگاهيها مى‏شود. در محدوده رژيم حاكم، ميزان رشد ميل به صفر مى‏كند. توانايى قدرت حاكم براى مهار و جهت دادن به نيروهاى محركه كم و كمتر مى‏شود. چرا كه در هر دوره‏اى، ميزان تحمل مردم نيز اندازه‏اى دارد. زمانى مى‏رسد كه ديگر نمى‏توان با امكانات موجود، از جامعه و طبيعت، بيش از آنچه گرفته مى‏شود، گرفت. در اين زمان، قدرت گرفتار ركود مى‏شود. در بناى قدرت، كه محكم و بى ترك مى‏نمود، تركهاى بسيار پديد مى‏آيند و از آن‏جا كه پس از پر شدن پيمانه قدرت حاكم، علم و آگاهى در خارج از فرهنگ تحميلى، بسط مى‏يابند، مايه رشد نيروى انقلابى مى‏شوند و اين نيرو به ناتواناييهاى قدرت حاكم پى مى‏برد و با سود جستن از اين ناتواناييها، بدوران خدايى كردنش پايان مى‏بخشد. هر عصر جديدى، بدينسان پديد مى‏آيد. فرعونيان هر عصر، بدينگونه گرفتار گيجى مى‏شوند و اسباب سقوط خويش را، خود فراهم مى‏آورند (204):

 

      «همانا فرعون و هامان و قشونهاشان، خطاكارانند».

 

     غير از اوتاد چهارگانه، توتاليتاريسم را اوتاد ديگرى است كه در كتابى ديگر، موضوع بحث قرار داده‏ام. عمده به اين چهار مؤلفه است كه ميان جامعه‏ها، روابط مسلط - زير سلطه برقرار مى‏شوند و امكان تمركز و انباشت قدرت را فراهم مى‏آورند. اين ستونها و پايه‏ها ديرپا نيستند. با حركت در جهت توحيد، جايكن مى‏شوند و همانند فرعون و هامان و قارون و ملاء و مترف‏ها و قشونهاشان، هلاك مى‏شوند. سنت خدا، قانون پايدار، همين است (205):

 

      «و در سنت خدا، هرگز تغيير و تبديل نخواهى جست.»

 

      بدينقرار، هم كيشهاى اساطير و شرك و كفر عامل روابط اجتماعى مبتنى بر زور مى‏شوند و هم اين روابط كيش‏ها و شرك و كفر را بر قرار مى‏كنند: يكديگر را متقابلاً ايجاب مى‏كنند. توحيد حركت در جهت آزادى از كيشهاى آن اسطوره‏ها و شرك و كفر و نيز مجموع روابطى است كه فرهنگ شرك را پديد مى‏آورند و جامعه را به زندان تنگ و تنگى‏پذير بدل مى‏سازند. در واقع، وقتى به آن اسطوره‏ها و شرك و كفر و روابطى مى‏انديشيم كه در آنها اسيريم و به ياد ذهن خود و دهها مطلقى مى‏افتيم كه هر روز بر اصل ثنويت، مى‏تراشد و ما فرمان بردارشان مى‏شويم، پى مى‏بريم كه از آزادى بسيار دوريم و هنوز بايد كه در رهايى از پرستش اسطوره‏ها، از شرك و كفر، باز و بيشتر بكوشيم. آزادى اينسان بدست مى‏آيد.

       توحيد گسترش آزاديها است و اين آزادى‏ها، بدون تغيير اساس روابط كه اينك زور است، ممكن نمى‏شود. توحيد پيشنهاد پايه تازه‏اى براى نشاندن به جاى پايه زور و تغيير روابط ميان جامعه‏ها، در درون جامعه‏ها و ميان انسان با خويشتن، بر وفق اين پايه است: موزانه عدمى‏

 

 

 بند چهارم، رابطه انسان با خدا، ياموازنه عدمى‏

 

 

      توحيد و چهار اصل ديگر كه در فصول آينده شرح مى‏شوند، پايه و اساس جديدى هستند كه از آن به موازنه عدمى تعبير مى‏كنيم:

      اين موازنه و دو نوع موازنه ديگر را در «موازنه‏ها» شرح كرده‏ام. با وجود اين، تعريف كوتاهى را از موازنه عدمى بدست مى‏دهم:

      اگر قدرت تضييق و فشار مفقود باشد، اگر رابطه آدميان با يكديگر و ميان آنها با محيط زيستشان و ميان آدمى با خودش، رابطه زور نباشد، موازنه را موازنه عدمى خوانيم.

      اين موازنه را چگونه مى‏توان برقرار كرد؟ از راه رابطه‏هاى نوى ميان انسان با خدا. در اين رابطه، انسان موجود نسبى، در هستى بى‏كران، رشد مى‏كند و مى‏شكفد. ميان نسبى و مطلق، زور به طبيعت نخستين خويش كه نيروى محركه حيات در رشد است، باز مى‏گردد. نيروها ديگر در دام تنازع‏ها نمى‏افتند. تعاون براى رشد، جاى تنازع بر سر قدرت را مى‏گيرد. نيروها از يكديگر نمى‏كاهند، بر يكديگر مى‏افزايند. و آنگاه كه موازنه عدمى خالص است، نيروهاى محركه رشد، ميل به بى‏نهايت مى‏كنند. بدينسان، جريانى جز جريانى كه روابط قوا پديد مى‏آورند و تنازع كنندگان را به عرصه‏هاى تخريب راه مى‏برند، پديد مى‏آيد. اين جريان، همان جريان رشد تا لامتنهايى است.

      در زير، پاره‏اى از تغييرهاى بنيادى را كه با تغيير پايه، از موازنه وجودى به موازنه عدمى، پديدار مى‏شوند، مى‏شمارم:

 

 1- رابطه‏ها بر پايه موازنه عدمى‏

 

      اگر رابطه‏هاى اجتماعى بازتاب رابطه انسان با خدا، بشوند، يعنى بر مدار زور نشوند، محلى براى تعارض‏ها نمى‏ماند چه رسد به تضادها (206):

 

      «و همانا امت شما، امت يگانه‏اى شد و من خداى شما هستم، پس تقوا بجوييد.»

 

      رابطه انسان با خويشتن، وقتى پايه زور است، رابطه قوا است. انسان از خود بيگانه است. خود را يا مجموعه‏اى از ناتواناييها مى‏بيند و يا زور مجسم. در هر دو حال، بجاى اعتماد با استعدادهاى خويش، به زور اعتماد مى‏كند. و بدينكار، به ويرانى اساس شخصيت و استعدادهاى خويش مى‏پردازد و عوامل را نه مساعد رشد كه موافق تخريب و مرگ مى‏گرداند. اين انسان، براى اينكه خويشتن را باز بجويد، بايد از باور به اصالت زور، و نيز روابط قوا رها بگردد. اين آزادى، از راه آگاهى به اين امر ميسر مى‏شود كه خدا به او قوه تشخيص نيك از بد را داده است. و از راه رهايى را نيز (207):

 

      «و نفس و آنكه راست كرد (به عدل استوارش كرد). پس بدو استعداد تميز زشتكارى از پرهيزكارى بخشيد.»

 

      راه و بيراه در خود اوست: بايد توحيد را بجاى ثنويت اصل راهنما كند. از بيگانگى با خود به يگانگى با خود باز آمدن، همين است. اما اصل راهنما كردن توحيد، بدون رابطه با خدا نمى‏شود. پس اگر انسان براى خدا عمل كند، خراب نمى‏كند، مى‏سازد. در نتيجه، رابطه‏اش با خود و ديگران، رابطه تعاون و همكارى و همبستگى مى‏گردد (208):

 

      «و آنهاكه مى‏گويند: خداوندا همسران و فرزندان ما را، نور چشممان كن و ما را امام پرهيزگاران بگردان».

 

      رابطه ميان ملتها، بر اساس عدالت و همكارى و نصفت، استوار مى‏شود. رابطه جامعه‏اى كه به توحيد راه برده است با جامعه‏هاى ديگر كه درگير تنازعها و تضادها هستند، نبايد رابطه زور باشد. در برابر زشتكارى ديگران نيز، نبايد از خط عدالت بيرون رفت (209):

 

      «... كينه به قومى، مباد كه شما را بر آن دارد كه از عدل دورى كنيد. دادگرى كنيد، دادگرى به پرهيزگارى نزديك‏تر است. همانا خدا همواره بدانچه به راست راه توحيد باشد (210):

 

      «اى كسانيكه ايمان آورده‏ايد، براى خدا متكفل امر (عدل) و الگو و شهيد قسط باشيد.»

 

 

 2- تخليفل‏

 

      بنا بر قاعده تخليف، انسان در آنچه به خدا تعلق دارد، جانشين خدا مى‏شود. بعنوان خليفه، همه انسانها، نسل بعد از نسل، مالك زمين و فضا و منابع موجود در آنها مى‏گردد و بحكم اين مالكيت، مسئوليتها نيز از آن فرد فرد انسانها مى‏گردند. هر انسانى، حق و وظيفه دارد در مسئوليت اداره امور و همه امور سياسى و اقتصادى و اجتماعى و فرهنگى شركت كند. اين مسئوليت نه قابل سلب و نه قابل معامله و نه قابل بخشش است. هيچكس را نبايد در موقعيتى قرار داد كه آزادى و مسئوليتهاهى خويش را از دست فرو گذارد. و اگر كسى به جبر خويش و يا به جبر ديگران از آنها چشم پوشيد، با خدا نيز زور در كار آورده، از موازنه عدمى بيرون رفته و بناگزير گرفتار تنازعها و تخاصمها گشته است. از اينرو ولايت و حاكميت، وقتى خدايى است كه جمهور مردم در آن شريك باشند. اگر نه، حاكميت بر پايه نخبه گرايى و تنازعها و تضادهاى اجتماعى و در نتيجه، ضد خدايى مى‏شود.

      بنابر قاعده، برابرى و نابرابرى، معنايى ديگر پيدا مى‏كند:

      مسابقه‏ها در رشد عملى، در ايمان، در عدالت و در تقوى، همگانى مى‏شوند. در عوض:

 

 

 الف:

 - انسانها مثل دانه‏هاى شانه، برابر مى‏شوند؛

 - زن و مرد از يكديگر و خلقتى يكسان دارند و برابر مى‏شوند؛

 - ميان نژادها و ملتها و زن با مرد فرقى نمى‏ماند (211):

 

      «اى مردم! همانا شما را از مرد و زن آفريديم و شما را ملت‏ها و قبيله‏ها گردانديم تا از يكديگر بازشناخته شويد. همانا بزرگوارترين شما نزد خدا، پرهيزگارترين شما است.»

 

 ب:

      خصومت و تنازع از ميان بر مى‏خيزد. هر كس در همان حال كه رشد مى‏كند، مى‏كوشد ديگران را نيز از دست‏آورد خود، برخوردار كند. همه مى‏سازند و ساخته مى‏شوند (212):

 

      «و ما را امام پرهيزگاران بگردان»

 

     با نابرابرى استعدادها چه كنيم؟ در طبيعت، اين نابرابرى وجود دارد. پاسخ تفصيلى را در اقتصاد توحيدى داده‏ام (213). كوتاه سخن اينكه نيازهاى مادى آدميان مشابهند و سازماندهى كار، بايد بهر كس امكان بدهد، استعدادهاى خويش را بتمامه رشد دهد. اما از لحاظ معنوى، اين نابرابرى مى‏تواند بسى سودمند باشد چرا كه استعدادها با دست آوردهاى خويش، به رشد عمومى كمك مى‏رساند. زيباتر از صحنه‏هاى مسابقه در علم، در عدالت، در تقوى، كجا مى‏توان سراغ كرد؟

      در فصلهاى آينده، بحثها بر اين موضوعها روشنى بيشتر خواهند بخشيد.

 

 

  ماخذهاى فصل اول‏

 

 

 1- قرآن، سوره اعراف، آيه 12

 2- قرآن، سوره طه، آيه 121

 3- قرآن، سوره طه، آيه 120

 4- قرآن، سوره طه، آيه 123

 5- قرآن، سوره طه، قسمت آخر آيه 123

 6- قرآن، سوره اعراف، آيه 17

 7- قرآن، سوره‏هاى طه، آيه 120 و اعراف، آيه 20

 8- قرآن، سوره‏هاى مائده، آيه‏هاى 17 و 18 و نجم، آيه 26 و...

 9- قرآن، سوره فرقان، آيه 2

 10- قرآن، سوره انعام، آيه 78

 11- قرآن، سوره انعام، آيه 77

 12- قرآن، سوره انعام، آيه 79

 

 13- قرآن، سوره نحل، آيه 24 ببعد (داستان سليمان و ملكه سبا) و فصلت، آيه 37

 14- قرآن، سوره‏هاى انبياء، آيه‏هاى 21 و 22 و 23 و انعام، آيه 6

 15- قرآن، سوره مائده، آيه 76

 16- قرآن، سوره نحل، آيه‏هاى 20 تا22

 17- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه‏هاى 115 و 142 و شعراء آيه 28 و صافات، آيه 5

 18- قرآن، سوره مائده، آيه‏هاى 20 تا 32

 19- قرآن، سوره سبا، آيه‏هاى 1 و 22 و طه، آيه 20 و...

 20- نگاه كنيد به اقتصاد توحيدى، نوشته ابوالحسن بنى صدر، قسمت مالكيت و حدود آن.

 21- قرآن، سوره‏هاى آل عمران، آيه 137 و نساء، آيه‏هاى 97 و 100

 22- قرآن، سوره عصر، آيه‏هاى 1 تا 3

 23- قرآن، سوره قيامة، آيه 5

 24- قرآن، سوره لقمان، آيه 34

 25- حديث نبوى‏

 26- قرآن، سوره زخرف، آيه 85

 27- قرآن، سوره‏هاى بنى اسرائيل آيه 4 و مائده، آيه 20 و...

 28- قرآن، سوره‏هاى مائده، آيه 104 و بقره، آيه 171 و يونس، آيه 78 و لقمان، آيه 21 و...

 29- قرآن، سوره زخرف، آيه‏هاى 23 و 24

 30- قرآن، سوره اعراف، آيه‏هاى 27 و 28

 31- قرآن، سوره توبه، قسمت اول آيه 30

 32- قرآن، سوره مائده، قسمت اول آيه 18

 33- نگاه كنيد به كيش شخصيت، نوشته ابوالحسن بنى صدر، سه مبحث اول‏

 34- قرآن، سوره علق، آيه‏هاى 6 و 7

 35- قرآن، سوره جاثيه، قسمت اول آيه 23

 36- قرآن، سوره اعراف، قسمت اول آيه 138

 37- قرآن، سوره بقره، آيه 51

 38- قرآن، سوره لقمان، آيه 33

 39- قرآن، سوره مائده، آيه‏هاى 17 و 18 و 72

 40- قرآن، سوره‏هاى انعام، قسمت آخر آيه 144 و اعراف آيه 37

 41- قرآن، سوره آل عمران، آيه 154

 42- قرآن، سوره رعد، آيه 38

 43- قرآن، سوره هود، آيه 97

 44- قرآن، سوره شعراء، آيه 151

 45- قرآن، سوره هود، آيه 59

 46- قرآن، سوره‏هاى انعام، آيه 62 و يوسف، آيه‏هاى 40 و 67 و قصص، آيه‏هاى 70 و 88 و غافر، آيه 12 و سوره كهف، آيه 26

 47- قرآن، سوره‏هاى مائده، آيه 42 و نساء، آيه 58

 48- قرآن، سوره‏هاى ص، آيه 26 و مائده، آيه 49

 49- قرآن، سوره نساء، آيه 60

 50- قرآن، سوره قصص، آيه 75

 51- قرآن، سوره مؤمنون، آيه 71

 52- قرآن، سوره‏هاى قصص، آيه 56 و اسراء، آيه 97 و كهف، آيه 17 و...

 53- قرآن، سوره نساء، آيه 76

 54- قرآن، سوره بقره، آيه 26

 55- قرآن، سوره حجر،: آيه 99

 56- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه‏هاى 107 و 120 و انعام، آيه 70 و توبه، آيه‏هاى 74 و 116 و...

 57- قرآن، سوره اسراء، آيه 111

 58- قرآن، سوره بقره، آيه 165

 59- قرآن، سوره فصلت، آيه 15

 60- قرآن، سوره فصلت، آيه‏هاى 15 و 16

 61- قرآن، سوره روم، آيه‏هاى 1 و 3

 62- قرآن، سوره روم، آيه 9

 63- قرآن، سوره آل عمران، آيه 26

 64- قرآن، سوره مائده، آيه 120

 65- قرآن، سوره اسراء، آيه 111

 66- قرآن، سوره جن، آيه 21

 67- قرآن، سوره آل عمران، آيه 26

 68- قرآن، سوره بقره، آيه 258

 69- قرآن، سوره نساء، آيه 54

 70- قرآن، سوره مؤمنون، آيه‏هاى 85 تا 89

 71- قرآن، سوره رحمن، آيه 10

 72- قرآن، سوره شعراء، آيه‏هاى 41 تا 46

 73- قرآن، سوره يونس، آيه 77

 74- قرآن، سوره يونس، آيه 20

 75- قرآن، سوره لقمان، آيه 6

 76- قرآن، سوره‏هاى انعام، آيه 96 و يس آيه 38 و فصلت، آيه 10 و فرقان، آيه 25 و احزاب، آيه 38 و...

 77- قرآن، سوره طور، آيه 21

 78- قرآن، سوره روم، آيه 41

 79- قرآن، سوره طلاق، آيه 4

 80- قرآن، سوره نساء، آيه 40

 81- قرآن، سوره‏هاى طور، آيه 21 و مدثر، آيه 38

 82- قرآن، سوره اسراء، آيه 85

 83- قرآن، سوره نساء، آيه‏هاى 78 و 79

 84- قرآن، سوره بقره، آيه 113

 85- قرآن، سوره بقره، آيه 62

 86- قرآن، سوره‏هاى نساء آيه 171 و مائده، آيه 77

 87- قرآن، سوره بقره، آيه 256

 88- قرآن، سوره كافرون، آيه‏هاى 1 تا 6

 89- قرآن، سوره بقره، آيه 217

 90- حديث نبوى‏

 91- قرآن، سوره اسراء، آيا 85

 92- قرآن، سوره اسراء، آيه 36

 93- قرآن، سوره آل عمران، آيه 66

 94- حديث نبوى‏

 95- قرآن، سوره نجم، آيه 28

 96- قرآن، سوره لقمان، آيه 6

 97- قرآن، سوره‏هاى شورى، آيه 14 و جاثيه، آيه 17

 98- قرآن، سوره روم، آيه 54

 99- قرآن، سوره بقره، آيه 256

 100- قرآن، سوره يوسف، آيه 39

 101- جز آيه هايى كه در بند اول نقل شدند، سوره‏هاى كهف، آيه‏هاى 26 و 110 و اعراف، آيه 191 و مؤمن، آيه 92 و فاطر، آيه 40 و احقاف، آيه 4 و رعد، آيه 16 و اسراء، آيه 111 و شورى، آيه 21 و يونس، آيه‏هاى 35 و 71 تا 74 و روم، آيه‏هاى 13 و 40 و نحل، آيه 100 و...

 102- حديث نبوى‏

 103- قرآن، سوره‏هاى جاثيه، آيه 19 و انفال، آيه 73 و بقره، آيه 257 و...

 104- قرآن، سوره روم، آيه‏هاى 31 و 32

 105- قرآن، سوره نحل، آيه 86

 106- قرآن، سوره فاطر، آيه‏هاى 42 و 43 و 44 و 45

 107- قرآن، سوره روم، آيه 42

 108- قرآن، سوره قلم، آيه‏هاى 36 تا 38

 109- قرآن، سوره شورى، آيه 21

 110- قرآن، سوره يونس، آيه 35

 111- قرآن، سوره انعام، آيه‏هاى 138 و 139

 112- قرآن، سوره‏هاى انعام، آيه‏هاى 81 و 148 و روم، آيه‏هاى 31 و 32 و بقره، آيه 96 و مائده، آيه 22 و فاطر، آيه 43 و...

 113- نگاه كنيد به موازنه‏ها، نوشته ابوالحسن بنى صدر

 114- قرآن، سوره عنكبوت، آيه 17

 115- قرآن، سوره انبياء، آيه 52

 116- قرآن، سوره نحل، آيه‏هاى 73 و 74

 117- قرآن، سوره نحل، آيه 76

 118- قرآن، سوره اعراف، آيه‏هاى 137 تا 170

 119- قرآن، سوره مائده، آيه 26

 120- قرآن، سوره انبياء، آيه 67

 121- قرآن، سوره عنكبوت، آيه‏هاى 30 و 31 و 41

 122- قرآن، سوره عنكبوت، آيه 25

 123- قرآن، سوره عنكبوت، آيه 41

 124- قرآن، سوره نجم، آيه‏هاى 19 و 20

 125- قرآن، سوره اسراء، آيه‏هاى 73 تا 75

 126- قرآن، سوره اسراء، آيه 76

 127- قرآن، سوره انعام، آيه‏هاى 94 تا 100

 128- قرآن، سوره نحل، آيه 51

 129- قرآن، سوره نحل، قسمت آخر آيه 52

 130- قرآن، سوره نساء، آيه 171

 131- قرآن، سوره آل عمران، آيه 62

 132- قرآن، سوره توبه، آيه 31

 133- قرآن، سوره آل عمران، آيه 80

 134- قرآن، سوره كهف، آيه 110

 135- قرآن، سوره جن، آيه 21

 

 136- قرآن، سوره انعام، آيه 66

 137- قرآن، سوره احزاب، آيه 40

 138- قرآن، سوره غاشيه، آيه 22

 139- قرآن، سوره بقره، آيه 272

 140- قرآن، سوره آل عمران، آيه 128

 141- قرآن، سوره احزاب، آيه 45

 142- قرآن، سوره آل عمران، آيه 81

 143- قرآن، سوره توبه، آيه 34

 144- قرآن، سوره‏هاى مائده، آيه‏هاى 116 تا 118 و نساء، آيه 171

 145- قرآن، سوره مائده، آيه 73

 146- قرآن، سوره ملك، آيه 20

 147- قرآن، سوره فتح، آيه 26

 148- قرآن، سوره اعراف، آيه 76

 149- قرآن، سوره طه، آيه 24

 150- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه 212، مائده، آيه 27

 151- قرآن، سوره نساء، آيه 76

 152- قرآن، سوره‏هاى مائده، آيه 60 و انفال، آيه 36

 153- قرآن، سوره انفال، آيه 73

 154- قرآن، سوره بقره، آيه 257

 155- قرآن، سوره ص، آيه 2

 156- قرآن، سوره حشر، آيه 16

 157- قرآن، سوره نساء، آيه 167

 158- قرآن، سوره اخلاص، آيه‏هاى 1 تا 4

 159- قرآن، سوره ناس، آيه‏هاى 1 و 2

 160- قرآن، سوره رحمن، آيه 17

 161- قرآن، سوره فاتحه، آيه 2

 162- قرآن، سوره صافات، آيه 5

 163- قرآن، سوره‏هاى آل عمران، آيه‏هاى 64 و 80 (نقل شده در متن 80) و توبه، آيه 31

 164- سخن از خيام است‏

 165- قرآن، سوره حج، آيه 40

 166- قرآن، سوره قصص، آيه 8

 167- قرآن، طه، آيه 50

 168- قرآن، سوره اسراء، آيه 15

 169- قرآن، سوره نازعات، آيه‏هاى 17 تا 19

 170- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه‏هاى 26 و 264 و آل عمران، آيه 86 و توبه، آيه 37 و زمر، آيه 3 و غافر، آيه 28

 171- قرآن، سوره يونس، آيه 108

 172- قرآن، سوره كهف، آيه‏هاى 32 و 33

 173- قرآن، سوره كهف، آيه‏هاى 34 تا 36

 174- قرآن، سوره كهف، آيه‏هاى 37 و 38

 175- قرآن، سوره كهف، آيه‏هاى 41 تا 43

 176- نگاه كنيد به كيش شخصيت، مبحث اول‏

 177- قرآن، سوره قصص، آيه 4

 178- قرآن، سوره قصص، آيه 76

 179- قرآن، سوره عنكبوت، آيه 39

 180- قرآن، سوره مؤمنون، آيه 46

 181- قرآن، سوره اعراف، آيه 75

 182- قرآن، سوره اعراف، آيه 88

 183- قرآن، سوره هود، آيه‏هاى 27 و 28

 184- قرآن، سوره اعراف، آيه 109

 185- قرآن، سوره يونس، قسمت اول آيه 88

 186- قرآن، سوره يونس، قسمت آخر آيه 88

 187- قرآن، سوره تكاثر، آيه‏هاى 1 و 2

 188- قرآن، سروه قصص، آيه 5

 189- قرآن، سوره بروج، آيه‏هاى 17 و 18

 190- قرآن، سوره قصص، آيه 39

 191- قرآن، سوره فجر، آيه 10

 192- قرآن، سوره طه، آيه 24

 193- نگاه كنيد به كيش شخصيت، مبحث سوم‏

 194- قرآن، يونس آيه 83

 195- قرآن، سوره سبا، آيه 34

 196- قرآن، سوره غافر، آيه 83

 197- قرآن، سوره اعراف، آيه‏هاى 123 و 124

 198- قرآن، سوره هود، آيه 27

 199- قرآن، سوره غافر آيه‏هاى 20 تا 34

 200- قرآن، سوره زخرف، آيه‏هاى 51 تا 54

 201- قرآن، سوره نازعات، آيه 24

 202- قرآن، سوره روم، آيه‏هاى 30 تا 32

 203- قرآن، سوره‏هاى اعراف، آيه 146 و رعد، آيه 32 و عنكبوت، آيه 29 و غافر، آيه 37 و...

 204- قرآن، سوره قصص آيه 8

 205- قرآن، سوره فاطر، قسمت آخر آيه 43

 206- قرآن، سوره مؤمنون، آيه 52

 207- قرآن، سوره شمس، آيه‏هاى 7 و 8

 208- قرآن، سوره فرقان، آيه 74

 209- قرآن، سوره مائده، قسمت دوم آيه 8

 210- قرآن، سوره مائده، قسمت اول، آيه 8

 211- قرآن، سوره حجرات، آيه 13

 212- قرآن، سوره فرقان، آيه 74

 213- نگاه كنيد به اقتصاد توحيدى 

 

 

 

 

 

 

 

اصول راهنماى اسلام‏

 

 

فصل دوم‏

 

بعثت‏

 

 

 

 

 

بعثت

 

 

 

 

      توبه آدم شگفت نمى‏نمايد. اما توبه فرعون، بنظر، باورنكردنى مى‏رسد. و فرعون، بسيار دير، وقتى كار از كارش مى‏گذرد، توبه مى‏كند (1):

 

      «... تا كه در غرق شد. گفت: ايمان آوردم بر اين كه نيست خدايى مگر خدايى كه بنى اسرائيل به او ايمان آوردند. و من از مسلمينم.»

 

      فرعون خدا به دنيا نيامده بود. پس خدا شدنش از خود بيگانگى بود. بريدن از فطرت بود. او نيز چون تمامى پديده‏ها، به فطرت آفريده شده بود (2):

 

      «فطرت خدايى، همانكه مردمان را بر آن آفريد. در آفرينش خدا تبديل راه ندارد.»

 

      بدينسان، از خود بيگانگى، دور افتادن و بيگانه  شدن از فطرت است. با دور شدن از فطرت، دايره عمل انسانها در جامعه‏ها، زمان به زمان، به فعاليتهاى تخريبى محدودتر مى‏شود. وقتى طغى و گمراهى بغايت مى‏رسد، در جامعه‏ها، گروهها از توحيد به تضاد و خصومت مى‏گرايند. هر فرد و هر گروه با خود و با ديگرى در تضاد قرار مى‏گيرند. اين زمان، از درون او، صدايى بلند مى‏شود. نداى وجدان او را به فطرت مى‏خواند. اين برانگيخته شدن كه آدميان را از «نبودها» يا مجموعه‏اى از فعاليتهاى تخريبى و مرگ بار، به «بودها»، يا مجموعه‏اى از فعاليتهاى سازنده و حياتبخش باز مى‏آورد، بعثت است. بعثت حركت از تضاد به توحيد، از مرگ به زندگى، از زور به عدم زور و از عدم رشد به رشد است.

      در جاى ديگر (3) خاصه‏هاى  مناسبات و تناسبات قدرت و پويائيهاى روابط سلطه گر  زير سلطه را شرح كرده‏ام. مختصر آن را در زير مى‏آورم و در اين مختصر، مطالعه‏هاى پيشين را  كامل مى‏كنم:

 1- جامع مسلط جامعه‏هاى زير سلطه را استثمار مى‏كند. نيروهاى محركه اين جامعه‏ها (سرمايه و استعدادهاى انسانى و مواد خام و...) را مى‏ستاند و به درون خود مى‏آورد و بكارشان مى‏گيرد: پويايى ادغام.

 2- جامعه‏هاى زير سلطه، با از دست دادن نيروهاى محركه، گرفتار تجزيه و تلاشى مى‏شوند: پويايى تلاشى.

 3- اين دو جريان، نابرابريهاى همه جانبه‏اى را ميان مسلط و زير سلطه بوجود مى‏آورد: پويايى نابرابرى‏

 4- روابط سلطه گر - زير سلطه، در جامعه‏هاى گرفتار اين رابطه، مدار باز مادى - معنوى را به مدار بسته مادى - مادى تبديل مى‏كند. در اين مدار، رشد قدرت جانشين رشد انسان مى‏شود: پويايى وابستگى انسان به زور و قدرت‏

 5- حاصل قهرى اين چهارپويايى، افزايش توليد ابزار قهر و موارد كاربرد قهر است: پويايى قهر.

 6- و حاصل قهرى اين پنج پويايى، خارجى شدن روزافزون دولتهاى مسلط و زير سلطه هر دو است. تا اين زمان، پديده خارجى شدن، اينسان آشكار، در ديدگاه عمومى، قرار نگرفته بود. اهل نظر نيز يا آن را نمى‏ديدند و يا وارونه مى‏ديدند: پويايى خارجى شدن دولت.

 7- اگر اين جريان تا آخر برود، تمامى نيروهاى حياتى را به زور مرگ آور بدل مى‏كند و حيات و انسان را از روى زمين بر مى‏دارد. از اينرو است، كه وجدان انسان او را از خطر و بزرگى آن آگاه مى‏كند. وجدان جمعى انسانها بطور روزافزون هم به خطر و هم به علت آن، پى مى‏برد. تا درستى انديشه‏هاى راهنمايى كه بيانگر روابط مسلط - زير سلطه بودند. بر وجدان عمومى آشكار مى‏شود. بحران فكرى كه در پى مى‏آيد، سرانجام، به انديشه‏اى سرباز مى‏كند كه راه بازگشت به فطرت و رشد در آن را مى‏گشايد: پويايى وجدان جمعى‏

 8- زمينه تحول در سطح جهانى همواره بدينسان فراهم مى‏آيد. وقتى جريان جهانى مى‏شود، پويايى انقلاب عصر جديدى را بوجود مى‏آورد. انقلاب ايران را آغاز عصر سوم تاريخ خواندم چرا كه زندگى بر روى كره خاكى، نيازمند بيرون رفتن از روابط مسلط - زير سلطه و ورود در روابط تعاون و همبستگى است:

 9- ترك ثنويتها، از راه جانشين كردن توحيد بمثابه اصل راهنما و بيرون رفتن از تضادها و ورود در توحيد، سومين مرحله بعثت است: پويايى ارتقاء شعور و وجدان، پويايى انقلاب و پويايى گذار از تضاد به توحيد. اين گذار، اگر همه جانبه باشد، يعنى در طرز فكرها، توحيد را بمثابه اصل راهنما، جانشين انواع ثنويتها كند و تمامى روابط اجتماعى را كه بر اصل ثنويت و روابط قوا هستند، بر اصل توحيد برگرداند، جامعه توحيدى تحقق يافته است. مدار انديشه و عمل انسان باز شده و انسانها بر خط عدل، رشد بدون وقفه خويش را آغاز كرده‏اند. در جهان واقعيتها، جامعه آرمانى را نه تنها نبايد و نمى‏توان بهانه توليد زور و بكاربردن آن قرار داد، بلكه بايد و مى‏توان متقاعد شد كه اين جامعه، در بى نهايت، در معاد، تحقق پيدا مى‏كند. به سخن ديگر، اين آرمان بكار آن مى‏آيد كه زمان به زمان از توليد و بكار بردن زور بكاهيم و از رهگذر يك رشته مهندسيها، به آرمان نزديك بگرديم. بدينقرار، بعثتها جريانى عمومى را پديد مى‏آورند كه در آن، انسان آزادى خويش را باز مى‏جويد:

 

 1- بعثت عمومى است‏

 

      با آنكه قرآن از هشدار باز نمى‏ايستد كه فرد يا گروه يا جامعه و يا چند جامعه ممكن است در گمراهى تا تباهى و مرگ پيش بروند، درباره جهت عمومى تحول انسان، نظرى خوش‏بين و اميدوار دارد: نه تنها صير آفريده سرانجام بسوى خدا جهت مى‏يابد (4)، بلكه به اقتضاى خليفةاللهى، وقتى قومى روى به مرگ مى‏نهد، گروهى از آن قوم و يا قومى ديگر، برمى خيزد و انسانيت را از بيراهه مرگ به راه زندگى مى‏آورد. زندگى روش دارد، از اينرو هيچ موجودى از وحى خدايى محروم نيست. نه آسمانها (5):

 

      «و وحى مى‏كند به هر آسمانى، امر آن را»

 

      و نه زمين (6) و نه زنبور عسل (7) از وحى خدايى محروم نيستند. وحى خدا همه جا و همه وقت دريافت كردنى است. انسان وقتى از روابط قوا و سيطره زور آزاد است و وقتى بحال فطرى است، مى‏تواند وحى خدايى را دريافت كند (8):

 

      «و با بشر، خدا گفتگو نمى‏كند مگر به وحى...»

 

      و به نوح وحى مى‏كند. پيش از رسيدن طوفان، به او روش نجات از آن را مى‏آموزد (9). به ابراهيم، در ميان شعله‏هاى آتش وحى مى‏كند (10). به يوسف ، در ته چاه  وحى مى‏كند (11). به مادر موسى، بهنگامى كه مأموران فرعون در جستجوى نوزادان پسر بودند تا بكشند، راه نجات فرزند را نشان مى‏دهد (12). به مادر عيسى، وحى مى‏كند و نويد تولد عيسى و عصر جديد را به او مى‏دهد (13).

      و به موسى وحى مى‏كند كه بسوى فرعون برود. چرا كه طاغى  شده و نظام ستمگرانه‏اى برقرار ساخته است. جامعه‏ها را به مسلط و زير سلطه بدل ساخته، مسلط را مستكبر و زير سلطه را مستضعف و گرفتار تجزيه گردانده است (14). به موسى، روش مبارزه با ساحران در خدمت نظام فرعونى (15) و نيز روشهاى برانداختن نظام فرعونى را مى‏آموزد (16) و...

 

      و به محمد، علمى را مى‏آموزد كه پيش از آن نداشت (17). به وحى، او را از لغزشها و سازشها با كافران باز مى‏دارد (18). مجموعه‏اى از علم و روشها را، در بيانى كه هشدارى هميشگى است، براى يك بعثت دائمى، در كتابى كه قرآن است، وحى مى‏كند (19):

 

      «و به من اين قرآن را وحى كرد تا بدان، به شما هشدار بدهم»

 

      به محمد يادآور مى‏شود كه دينهاى توحيدى، در اصول و روشها يكى هستند (20). و دانشى كه به وحى مى‏آموزد، فن توليد زور و روشهاى بكار بردن ابزار قهر نيست. دانش تشخيص بودها از نبودها و روشهاى بازگشت از نبودها به بودها است (21):

 

      «و اگر خدا مى‏خواست، آنها (انسانها) را امت يگانه‏اى مى‏گرداند. اما هر كه را مى‏خواهد در رحمت خويش وارد مى‏كند و ستمگران را ولى و يارى دهنده‏اى نيست.»

 

      بدينسان، آنها كه ستم نمى‏كنند، در رحمت خدا وارد مى‏شوند. به سخن ديگر، اصول راهنمايى زورمدارى و اسباب زورگويى و روشهاى قهر و غلبه، اصول و اسباب و روشهايى هستند كه زاده تضادها و خصومتها و تنوع و تشديد بخشنده به آن‏ها هستند. اصلها و اسباب و روشهاى ديگرى بايسته بودند تا انسانها را از نبودها به بودها و از صراط تخريب و مرگ به راه عدل، راه رشد و زندگى بازگرداند. بدينقرار، لحظه وحى، لحظه‏اى است كه: 1 - در محدوده زورمدارى و روباط قوا، ديگر راه حلى نماند و نظام موجود نتواند محتواى اجتماعى را تحمل كند و 2- ادامه حيات به پيدايش نظام جديد نيازمند شود و وجدان جمعى اين نياز را حس كند و 3- وحى بر اصلهاى راهنماى جديد، اسباب تازه و روشهاى نو، نظامى متناسب با زيست در رشد را پيشنهاد كند و 4- حتى وقتى انديشه راهنما بر اصالت ماده بنا مى‏شود، معنويت نوى را نويد مى‏دهد. تمامى بعثتها كه تاريخ بخود ديده است، مبشر آزادى و رشد و معنويت بوده‏اند. اما اگر انسان موجودى با بعد معنوى نبود، چگونه ممكن بود هربار كه مدار باز مادى - معنوى به مدار بسته مادى - مادى جاى مى‏سپرد، بعثت‏ها جامعه را از اين زندان رها كنند؟ و چگونه ممكن بود هر انديشه راهنمايى به انسان معنويت جديدى را نويد دهد؟ بدينقرار، آن لحظه كه آفريده مى‏تواند وحى را دريافت كند، لحظه رهايى ذهن از اصل راهنماى زورمدارى و باز شدن مدار، لحظه خود را در كران بى انتهاى معنويت يافتن است. لحظه وحى، لحظه‏اى است كه فضاى باورها و انديشه‏ها را اسطوره‏ها، كه همه ترجمان اصالت زور هستند، پوشانده‏اند و جو قهر سنگين و حفقان آور شده است. در اين لحظه كه تضادها از شمار بيرون و توليد و مصرف قهر، حيات جامعه را تهديد مى‏كند، به تدريج نسبت به خطر وجدان پيدا مى‏شود و حركت براى تغيير ساختهاى اجتماعى و پيدايش نظامى متناسب با حيات در رشد، آغاز مى‏گردد. دانش جديد، اصلهاى راهنماى جديد و روشهاى جديد پيشهناد مى‏شوند. آن برانگيخته شدن به حركت، بعثت و اين دانش و اصلها و روشها پيامبرى هستند (22):

 

      «مردمان امت يگانه‏اى بودند. (سپس اختلاف كردند). اين شد كه خدا پيامبران برانگيخت تا بشارت و هشدار دهند. و با آنها، كتاب بيانگر حق فرستاد تا داور مردمان در امورى بگردد كه بر سرشان اختلاف مى‏كنند. و در او اختلاف نمى‏كنند مگر آنها كه بديشان كتاب و بينه‏ها داده شدند. اينان از راه زورگويى بيكديگر در كتاب اختلاف كردند. پس بنا بر اجازت خويش، خدا آنان را كه ايمان آوردند به حقى راهنمون شد كه ديگران بر سرش اختلاف مى‏كردند. و خدا كسى را كه مى‏خواهد به راه راست هدايت مى‏كند.»

 

      آيا بعثت بازگشت به «امت واحده» در محتوا و صورتى است كه داشت؟ بى گمان نه. زيرا كه: 1- آن وحدت دوام نياورد و اختلافها جايش را گرفتند و 2- گرچه لحظه پيروزى بعثتها، لحظه وحدت هستند اما از نو به اختلاف‏ها سرباز مى‏كنند و 3- بعثتها يك مسير تاريخى را بوجود آورده‏اند كه در آن، وجدانهاى خانوادگى و قبيله‏اى و... و قومى و ملى به وجدان جهانى سرباز كرده‏اند. بدينسان، جهت عمومى، گذار از تضاد به توحيد بوده است. مشكلى كه پيامبرى، بر اصل توحيد، حل آن را وجهه همت قرار داده است، توازن ميان خواست و اراده فرد با خواست و اراده جمع بطورى است كه از يكديگر تابعيت نپذيرند و با همديگر همسانى و همسويى بجويند. جامعه‏اى كه در آن، اين مقصود برآورده مى‏شود، جامعه‏اى است كه در معاد پيدا خواهد شد. در آنجا كه توحيد جويى فطرى و رشد فطرى انسانها را بدانحد از آزادى مى‏رساند كه بر اساس توازن عدمى، با يكديگر جامعه‏اى بسازند كه در آن، زورمدار رابطه‏ها نباشد.

      بدينقرار، فراگرد بازگشت به توحيد، در اين جريان طولانى كه رشته به بى نهايت مى‏رساند، علم و روشهايى مى‏بايد كه مايه از خود بيگانگيها را كه ثنويت و ثنويت تك محورى (نزد زورمداران) به مثابه اصل راهنما است، به توحيد بازگرداند. محتواى رابطه‏ها را از زور خالى كند. تضادها را از ميان بردارد و آن هماهنگى پايدار را بوجود بياورد كه بدان، افراد، نه محدود كننده دايره عمل و رشد يكديگر و جمع نه چهارديوارى انديشه و عمل انسان، كه فراخناى انديشه و عمل و رشد اعضاى خويش بگردد. جمعى كه روابطشان از زور خالى باشد، جمع درويشان است. درويش به تعريفى كه پيامبر از آن بدست مى‏دهد و جمعى كه درويشانى از اين نوع پديد مى‏آورند، ترجمان اصول توحيد و بعثت و امامت و عدالت و معاد است:

      5 تنى بعنوان درويش نزد او رفتند و از او خواستند درويش را تعريف كند. گفتگوى زير، ميان پيامبر و آنها شد:

 

 پيامبر از مخاطب اول مى‏پرسد: 5 درم دارى؟

 مخاطب اول: دارم.

 پيامبر: تو درويش نيستى‏

 پيامبر از مخاطب دوم مى‏پرسد: 5 درم دارى؟

 مخاطب دوم: ندارم.

 پيامبر: پنج درم معلوم دارى؟

 مخاطب دوم: دارم.

 پيامبر: تو درويش نيستى‏

 پيامبر به مخاطب سوم: پنج درم دارى؟

 مخاطب سوم: ندارم.

 پيامبر: آرزوى داشتن آن را دارى؟

 مخاطب سوم: ندارم.

 پيامبر: مى‏توانى 5 درم كسب كنى؟

 مخاطب سوم: مى‏توانم.

 پيامبر: تو هم درويش نيستى‏

 پيامبر به مخاطب چهارم: تو را از اينهمه هيچ نيست؟

 مخاطب چهارم: نه.

 پيامبر: اگر 5 درم بدست آيد، مى‏گويى مرا از آن نصيب است؟

 مخاطب چهارم: آرى.

 پيامبر: برخيز كه تو هم درويش نيستى.

 پيامبر به مخاطب پنجم: از اينهمه تو را هيچ هست؟

 مخاطب پنجم: نه.

 پيامبر: اگر پنج درم بدست آيد، تو در آن تصرف مى‏كنى؟

 مخاطب پنجم: نه.

 پيامبر: آن را چه مى‏كنى؟

 مخاطب پنجم: واگذار به حكم و تصميم جمع است.

 پيامبر: درويش تويى.

 

      موازنه عدمى همين است. رهايى انديشه و عمل از قيد هرگونه دوئيتى است. بر اين اصل، يكى دانستن خدا، يكى دانستن خدا بر اصل ثنويت نيست. عكس آنست. اما وقتى از 5 تن درويش، يكى خود را در ديگران و ديگران را در خود، يكى مى‏كند، بديهى است قلمرو انديشه و عمل گسترده‏ترى پيدا مى‏كند. اما وقتى از هر 5 مدعى، يكى درويش است، پيدا است زمانى كه در آن، اصل راهنماى افراد و جامعه‏هاى انسانى توحيد بگردد، دور، هنوز و باز دورتر است. اين زمان، معاد است. پس آيا بايد از كوشش براى ايجاد جامعه‏اى كه در آن، اصل راهنما توحيد باشد، چشم پوشيد؟ بى گمان نه. اين كوشش براى يكسانى جستن از فطرت آدميان مايه مى‏گيرد. همه موجودها در رشدند و به جانب كمال مطلق كه خدا است، رشد مى‏كنند. اگر اين ميل به يكسانى جستن فطرى انسان نيست، پس فرياد عاشق و ناله معشوق از فراق و شوق وصل را مايه چيست؟ چرا بى رحم‏ترين گروهها و خون ريزترين حكومت گران مى‏كوشند جنايات خود را با ضرورتهايى از نوع برقرارى وحدت و يا حفظ آن، دست يابى به صلح داخلى و خارجى يا حفظ آن، برداشتن موانع رشد و... توجيه كنند؟ آيا كسى ترديد دارد همه انديشه‏ها در همه زمانها در جستجوى اسباب ايجاد يك صلح پايدار بوده‏اند: از راه عرفان، از راه پيشنهاد نظريه براى تغيير نظام اجتماعى و... و حتى جنگ؟

      بدينقرار، اين كوشش از واقعيتى مايه مى‏گيرد كه در ما هست و همان فطرت آدمى است. پيامبر، درويش را بر اصل موازنه عدمى تعريف كرد. اما انسان اينسان با خود و با ديگرى يگانه نمى‏تواند شد، مگر در رابطه با آزادى مطلق كه خدا است. انسان از راه وصل به ا ين آزادى مطلق است كه قلمرو رشد خويش را بى‏نهايت مى‏گرداند و مى‏تواند با ديگران يكسانى بجويد. انسانها از روابط قوا رها شوند و با هم رشد كنند. در فصل عدالت، اين مختصر تفصيل يافته است. در اينجا، مقصود بيان آوردن آن فطرتى است كه انسان را از نبودها به بودها مى‏خواند. در سقوط، از تسليم شدن به يأس بازش مى‏دارد و اراده برخاستن و از نو شور زندگى جستن را در او پديد مى‏آورد. اغلب آدميان آنقدر از خط عدالت دور شده‏اند كه گمان مى‏برند، هرگز آن خط را باز نخواهند جست. اما وقتى فطرت بر توحيد است، به دليل دور بودن مقصد، نبايد از رفتن به سوى آن روى گرداند. بايد با واقع بينى عمل كرد. بايد پذيرفت كه تحول تاريخى است. كه راه حلها نيز بايد به تدريج جامعيت پيدا كنند و بر دوام با شرايط سازگارى بجويند. كه جامعه بزرگ انسانى، خود بايد رشد كند. راه و روش يا پيامبرى بايد بعثت بدون انقطاع و مداوم اين جامعه را ممكن بگرداند.

 

 2- قواعدى كه زمان و مكان و محتوى و شكل بعثت را تعيين مى‏كنند

 

      تاريخ گذار از خط نبودها يا مجموعه فعاليتهايى كه تحت امر زور انجام مى‏گيرند به خط عدل كه خط بودها يا مجموع فعاليتهايى كه به يمن بكار بردن نيروهاى محركه در راه رشد انجام مى‏گيرند، گذارها از خط تضاد كه خط مرگ است به خط توحيد كه خط زندگى است، در قرآن، شرح شده است. اين گذارها از 10 قاعده پيروى مى‏كنند:

 قاعده اول: انطباق يا عدم انطباق رهبرى با اصلهاى راهنما و هدفهاى بعثت، يكى از عوامل پيروزى يا شكست هر بعثت است. پس هر بعثتى، هر انقلابى، اصول و روشهاى راهنما و رهبرى نوى مى‏خواهد كه آن اصول و روشها در عمل باشد (23).

 قاعده دوم: وجدان عمومى به غير قابل زيست شدن محيط اجتماعى و خفقان آور گشتن فضاى فرهنگى شعور دست كم ابتدايى پيدا كند. وجدان عمومى بايد به ضرورت تغيير پى برده باشد و خواهان تغيير شده باشد. نشانه پيدايش ميل به تغيير، بوجود آمدن رشنفكران نوع جديدى است كه به انتقاد طرز فكرها، پندارها و كردارها مى‏پردازند (24).

 قاعده سوم: انديشه راهنمايى بايسته مى‏شود كه مشاركت نزديك به تمام جامعه را در انقلاب ممكن بسازد. به سخن ديگر، اصلهاى راهنما و راه حلها كه براى مشكلها پيشنهاد مى‏شوند، بايد ترجمان فطرت و بر ميزان عدل باشند. موفقيت هر بعثتى بمعناى آنست كه انديشه راهنما از سوى عموم پذيرفته شده است (25).

 قاعده چهارم: از آنجا كه ساختهاى اجتماعى و ساختهاى ذهنى بر اساس زور بنا گرفته‏اند، نظام موجود در برابر حركت انقلابى مقاومت مى‏كند. ادامه بعثت تا پيروزى، ايجاب مى‏كند كه هسته رهبرى كننده، مهاجرت كند. تمام بعثتها و انقلابها كه جامعه‏اى و يا مجموعه‏اى از جامعه‏ها را متحول كرده‏اند، در پى مهاجرت، توانسته‏اند تا پيروزى دوام آورند (26).

 قاعده پنجم: اصلها و روشها و راه حلها، به تدريج در ذهنها جا مى‏افتند. تا زمانى كه جامعه در انديشه راهنماى جديد، تحول خود را به نقطه برگشت‏ناپذير نرسانده باشد، خطر بازگشت به عصر «جاهليت» وجود دارد (27).

 قاعده ششم: سرعت تحول و دوام نظام جديد، بستگى مستقيم به توان مقاومت هسته‏اى از كسانى دارد كه سبقت جسته‏اند و امامان نظام جديد شده‏اند. هر بعثتى، نه تنها در مرحله پيدايش، بلكه پس از استقرار نظام جديد، به هسته هايى كه در برابر فشار عظيم داخلى و خارجى استقامت كنند، نيازمند است (28).

 قاعده هفتم: از آنجا كه بعثت اجتماعى تنها با شركت فرد فرد مردم تحقق يافتنى است، در آغاز، مشاركت افراد را در مسئوليتهاى رهبرى فراهم مى‏آورد. طول مدت اين مشاركت، بستگى مستقيم دارد به سرعت تحول ساختهاى اجتماعى و ساختهاى ذهنى. تمامى انقلابها و بعثتها اين دوره را به خود ديده‏اند. اين همان دوران مرجع است (29).

 قاعده هشتم: بارزترين زمان سنجها كه پيشاپيش از وقوع انقلاب و بعثت خبر مى‏دهد، خارجى شدن دستگاه حاكم بر يك جامعه است. بنابراين، هر بعثتى حركتى در جهت رها شدن از جبر خارج است. از اينرو، دستگاه حاكم كه با جامعه بيگانه و با قدرتهاى خارجى يگانه شده است، از آن قدرتها يارى مى‏طلبد و بمدد آنها به مقابله با انقلاب بر مى‏خيزد. تمامى انقلابها و بعثتها، قدرت حاكم بيگانه شده و قدرتهاى بيگانه را، متحد، پيشاروى خود يافته‏اند. در اين مرحله، پيروزى يا شكست هر بعثتى، بستگى مستقيم به ميزان سازش ناپذيرى رهبرى آن و گروندگان به انديشه راهنماى جديد با نظام پيشين و با فرهنگى دارد كه بر پايه اصالت زور بنا شده است (30).

 قاعده نهم: اين سخن كه «انقلاب فرزندان خود را مى‏خورد»، در خود اين تناقض را دارد، كه انقلاب و بعثت، حركت از تضاد به توحيد است. پس وقتى زور از اصالت مى‏افتد، ديگر انقلاب چگونه مى‏تواند فرزندان خود را ببلعد؟ راستى اينست كه حركت گذار از نبودها به بودها و از تضاد به توحيد، غير از حركتى است كه در جهت ايجاد نظام سياسى جديد انجام مى‏گيرد. در اين حركت است كه از نو، زور در كار مى‏آيد و اين زور است كه «فرزندان انقلاب» را بدست زورمداران از ميان بر مى‏دارد. همه انقلابها و بعثتها از ميان رفتن وفاداران به انديشه راهنما را به خود ديده‏اند. قدرت جديد، براى تثبيت خود، دست بكار از خود بيگانه كردن اصلهاى راهنما و تغيير دادن معانى قانونها و روشها مى شود. امامت بعثت و انقلاب وظيفه مى‏يابد فريفتاريها را فاش سازد و مانع از بازسازى نظام پيشين بگردد. انقلابها و بعثتهايى كه اين امامت را داشته‏اند، توانسته‏اند بر جا بمانند و رشته‏اى از بعثتها را برانگيزند (31).

 قاعده دهم: با توجه به اين واقعيت كه تا وقتى توحيد اصل راهنماى پندار و گفتار و كردار اكثريت بزرگى از افراد جامعه نشده و تا زمانى كه آزادى، بعنوان محيط اجتماعى زيست و هدف فعاليت انسان، جايگزين زور و قدرت نگشته است، ساختهاى پيشين بازسازى مى‏شوند. پس موفق‏ترين بعثتها، آن بعثتى است كه به باورمندان به خود، امكان زيست مستقل و استقامت با تمايل به قدرت استبدادى را، در همه حال، بدهد. به سخن ديگر، بر اصلهاى راهنما و روشهاى پيشنهاديش، بعثتهاى جديد ممكن شوند. آنسان كه بتوان براى مسائل جديد، بر وفق آن اصلها، راه حلهاى در خور يافت و پيشنهاد كرد. تنها در اين صورت است، كه ساختهاى اجتماعى و ذهنى پيشين، برغم بازسازى، از پايه سست مى‏شوند و سرانجام فرو مى‏ريزند (32).

      اين قاعده در قرآن بيان شده‏اند. بعثت پيامبر با توجه به آنها به انجام رسيده و خود از آنها پيروى كرده است. پيامبرى و وظايف آن و احكام تغييرناپذير و تغييرپذير با توجه به اين قاعده‏ها، در قرآن، بيان شده‏اند:

 

 3- گذار از ثنويت به توحيد و پيامبرى‏

 

      گذار از ثنويت به توحيد و در پى آن، گذار از «نبودها» به بودها، يا باز جستن فطرت، از اصول راهنما و روشهاى يكسانى پيروى مى‏كنند (33):

 

      «دينى كه بر شما مقرر كرديم، همان است كه به نوح وصيت كرديم. و آنچه به تو وحى كرديم، همان است كه به ابراهيم و موسى و عيسى وصيت كرديم. استوار كنيد دين را و در آن، اختلاف نكنيد».

 

      با وجود يكسانى اصلها و روشها، به تدريج و پا به پاى تحولها در جامعه‏ها، ذهنها آمادگى درك روشنتر و كامل‏تر آنها را پيدا مى‏كنند. و به موازات، حوزه پيامبرى در قلمرو زمان و مكان، بزرگ‏تر مى‏شود: از پيامبرى در حوزه يك طايفه و يك امت تا پيامبرى در حوزه جهان و از پيامبرى يك دوره تا پيامبرى هميشگى، اين خط سير را قرآن رسم مى‏كند (34):

 

      «و به تحقيق در هر امتى، پيامبرى برانگيختيم تا كه خدا را پرستش كنيد و از طاغوت روى برگردانيد...»

 

      از مردمان قراء، رسولان برانگيخته مى‏شوند (35) تا نوبت نبوت به پيامبرانى مى‏رسد كه كتاب حاوى اصلهاى راهنما و روشهاى رشد در دانش و بينش را به همه مردمان جهان بياموزند. عيسى به خاتم پيامبران اينسان بشارت مى‏دهد (36):

 

       «و وقتى عيسى پسر مريم، گفت: اى بنى اسرائيل، همانا من فرستاده خدا به سوى شما هستم تا تورات را كه پيش دست من است، تصديق كنم و بشارت دهم كه بعد از من، پيامبرى مى‏آيد بنام احمد. و چون آن پيامبر بينات در دست، بر آنها آمد، گفتند: اين سحرى آشكار است».

 

      و قرآن، به تاكيد، مى‏گويد: محمد پيامبر همه انسانها است (37):

 

      «بگو: اى  انسانها، همانا من، بر تمامى شما، پيامبرم».

 

      اما به شرحى كه در فصل توحيد داده آمد، اين پيامبر بشرى مثل تمامى بشرها هستند و از ميان مردم مبعوث مى‏شوند. نظر قرآن، نه تنها با آن نظر كه پيامبران را از «نژاد خدايى» مى‏خواند، مخالف است، بلكه با نخبه گرايى افلاطونى و ارسطويى نيز مخالف است.

      در حقيقت، افلاطون مدينه فاضله خويش را تحت رهبرى طبقه خاصى قرار مى‏دهد كه از «نخبه»ها، تشكيل مى‏شد. بر اصل ثنويت تك محورى، بقيه مردم را از مشاركت در رهبرى محروم مى‏شمرد و چنين مشاركتى را مايه فساد «مدينه» مى‏خواند. ارسطو نيز، بر همان اصل، انسانها را به نخبه و توده تقسيم مى‏كرد. به باور او، توده مردم اخلاق بردگان را دارند و زندگى حيوانى مى‏كنند. اما نخبگان خوشبختى را در شرف‏ها مى‏جويند چرا كه غايت زندگى سياسى اينست (38). بر اين اصل، روح‏ها نيز دو گونه‏اند: آنها كه صاحب عقلند و ولايت حقشان است. و آنها كه عقل ندارند و جز تابعيت و اطاعت نمى‏دانند و نمى‏توانند (39). در نظام طبيعت، آزادها و تابع‏ها از يكديگر مشخص شده‏اند و مهر آزادى و اطاعت، حتى بر عادتهاى جسمانى ما نيز، زده شده است (40). مردمانى هستند كه براى آزاد زيستن خلق شده‏اند و ديگرانى هستند كه براى اطاعت كردن آفريده شده‏اند. نفع دوميها و اقتضاى عدالت اينست كه اطاعت كنند (41).

      اما نخبه هايى كه طبيعت براى رهبرى كردن پديد آورده است، بايد قانون شناس و قانون گزار باشند. در علم و دانش و تقوى، سرآمد باشند. خالى از هوى و هوس باشند و... (42)

      اين نظر به كليسا راه جست و به اين بيان درآمد (43):

 

     «هر آنكس بر فردى حكومت مى‏كند، بر او برترى دارد. زيرا هيچ برترى بدون آنكه رأى خداوند بر آن تعلق گرفته باشد، وجود پيدا نمى‏كند. حكام از طرف خدا برگزيده شده‏اند. لذا هر كس با مافوق خود مخالفت كند، به مخالفت با خداوند برخاسته‏اند».

 

      بدينسان، سن پل «قانون طبيعى»، ارسطو را «مشيت الهى» مى‏كند و بدينكار، قول ارسطو را قول خدا مى‏گرداند. بتدريج، اصل توحيدى كه عيسى تبليغ مى‏كرد، جاى خود را به اصل ثنويت تك محورى مى‏سپرد. كليسا تجسم تثليث مى‏شود و ولايت مطلق را از خود مى‏گرداند و مخالفت با اين ولايت را مخالفت با خدا و در خود سخت‏ترين مجازاتها مى‏سازد.

      «ولايت كليسا»، از راه فيلسوفان و فقيهان، به قلمرو اسلام راه يافت و به مرور، «ولايت نخبگان»، بعنوان يك «اصل اسلامى خدشه‏ناپذير»، به كرسى قبول نشانده شد. آنسان كه هنوز هم، بحثها، درباره اصل «ولايت نخبگان» نيستند. اين اصل همچنان مقبول است. بحثها درباره «نخبگانى» دور مى‏زنند كه بنا بر اين يا آن مرام، صلاحيت و حق ولايت را دارند. در پى بعثتهاى علمى و سياسى و اجتماعى و فرهنگى، اين نظر، به تدريج اعتبار مطلق خود را در اروپاى مسيحى از دست داده و فكر دمكراسى بر اصل مشاركت، دارد جانشين نظريه دمكراسى بر اصل نمايندگى مى‏شود. اما در قلمرو اسلامى، نحبه گرايى، با اين يا آن محتوى و شكل، در نظرهاى سياسى منعكس مى‏شود. هنوز انديشه دينى گرفتار اصل ثنويت تك محورى و از خود بيگانه است.

      اما نيك كه بنگريم، مى‏بينيم در يك نظام اجتماعى معين و در يك دوره معين، نخبگان دو دسته بيشتر نيستند: آنها كه پاسدار نظام هستند و در قدرت حاكم شركت دارند و آنها كه قدرت را هدف هر فعاليتى باور دارند اما نوعى ديگر از قدرت را عامل خوشبختى عموم مردم تصور مى‏كنند و مى‏كوشند قدرت جديد را جانشين كنند. اين دو گروه، قدرت و حاكميت آن را در اصل قبول دارند. و هر دو گروه، بيشتر از مردمى كه تحت قدرتند، از خود بيگانه ا ند. از اينرو، نمى‏توانند خارجى شدن قدرت حاكم، انحطاط آن را، در درون و از درون، درك كنند. باور به تضاد، فكر آنها را گرفتار سلطه اسطوره‏ها كرده و مانع از آن مى‏شود كه برهم خوردن رابطه ميان ساختهاى اجتماعى و محتواى آنها را بموقع اندر بيابند. از اينرو است كه وقتى موجهاى انقلاب بر مى‏خيزند، «نخبه‏ها» اغلب غافلگير مى‏شوند. بدينسان، نياز به تغييرهاى بنيادى، نسخت، نزد «امى»ها احساس مى‏شود و حركت عمومى در جهت اين تغييرها، پيش از وقوع، اينان احساس مى‏كنند. پيامبران نيز از ميان «نخبه»ها برگزيده نشده‏اند. از ميان «امى»ها برانگيخته شده‏اند. امى‏ها آنها هستند كه «عالم» به «علم» و روشهاى قدرتمدارى نيستند. «ايدئولوژى» حاكم آنها را از خود بيگانه نكرده و مى‏توانند، دست كم، سنگينى فضاى اجتماعى و فرهنگى خفقان آور را حس كنند. امى‏ها آنها هستند كه هنوز فطرت خويش را به تمامه گم نكرده‏اند.

      دانستنى است كه پيامبران در بيرون محيط اجتماعى خويش بزرگ مى‏شده‏اند: ابراهيم و موسى و عيسى و محمد، همه از محيطهاى اجتماعى كه در آن زاده شده‏اند، بيرون برده شده‏اند و در محيطى ديگر پرورش يافته‏اند. بدين لحاظ نه تنها محيط اجتماعى آنها را از خود بيگانه نمى‏ساخته است، بلكه آنها مى‏توانسته‏اند با چشمانى باز، سكون عفونت زاى نظام اجتماعى را ببينند و با شامه‏اى تيز، اين عفونت را حس كنند. درك اين مهم، كه در نظام اجتماعى كه عفونت فراگير مى‏شود، اصلاح راه بجايى نمى‏برد، پيامبران را به پيشنهاد اصول راهنما و روشهاى جديدى مى‏اندازد تا بدآنها مزرعه اجتماعى بارور شود و انسانيت نوى را به بار آورد. انسانى كه از نو، توحيد را بازيابد و بعد معدوى خويش را باز جويد (44):

 

     «او، همان خدايى است كه از امين، پيامبر برمى‏انگيزد و پيامبر بر آنها، آيه‏هاى خدا را مى‏خواند و پاكشان مى‏گرداند و به آنها كتاب و حكمت مى‏آموزد. آنها پيش از آن، در گمراهى آشكارى بودند.»

 

      از نگرش در بعثتهاى علمى و هم در انقلابها، به اهميت بسيار اين قاعده از قاعده‏هاى حاكم بر بعثتها، پى مى‏بريم: انقلابهاى اجتماعى و حتى بعثتهاى علمى را «اميها» پديد مى‏آورند. علت نيز اينست كه اميها مستضعفند و تنها با تغيير نظام اجتماعى، امكانات و شرايط رشدشان فراهم مى‏آيند. بعثتهاى پايدار آنها مى‏شوند كه بنياد گذاران وظايف پيامبرى را نيك بجا آورده باشند:

 

 

 4- وظايف پيامبرى‏

 

      قرآن با توجه به اين قاعده، در سوره عبس، رفتار پيامبر را انتقاد مى‏كند: محمد با وليد بن مغيره كه از نخبه‏هاى قريش بود، به گفتگو بود. پيامبر مى‏خواست او را به اسلام در آورد. ابن ام مكتوم، مردى كور، از مردمان امى، بر آن دو بگذشت. از پيامبر خواست آيه هايى از قرآن را برايش بخواند. محمد اين خواهش را بموقع نيافت. روى برگردانيد و چهره در هم كشيد و برفت. وقتى تنها شد، از خود پرسيد آيا اشتباه نكرده است؟ اين آيه‏ها پاسخ پرسش اويند (45):

 

      «ترش رو گشت و پشت كرد وبرفت. بخاطر بحضور آمدن مردى نابينا. و چه مى‏دانى؟ شايد كه كور (ديده دلى روشن يافته) و پالايش جسته و با او، در ميان گذاشتن سخن، سودمند باشد. چرا تو به آنكس مى‏پردازى كه فزونى طلب است. و مى‏دانى كه پالايش كسى از آلودگى فزونى‏طلبى، در عهده تو نيست. اما از آنكس كه به تو روى مى‏آورد و در پالايش خويش مى‏كوشد و هشدار خداى را دليل راه قرار مى‏دهد، روى برمى‏تابى!...» 

      و وقتى تاريخ ما را از نقش مغيره و نخبگانى نظير او در جامعه اسلامى آگاه مى‏گرداند، و وقتى پس از گذشت 14 قرن و به رغم اين آموزش بزرگ، نقش مخرب اينگونه نخبگان را در انقلاب ايران تجربه مى‏كنيم، از توجه قرآن به نقش مخرب نخبگان جامعه جاهلى در جامعه جديد اسلامى در شگفتى مى‏شويم. و وقتى خود تجربه كرديم كه چسان قدرتمدارى رهبرى يك انقلاب را فاسد مى‏كند، از بى توجهى خود به تاكيد قرآن كه پيامبر يك انقلاب، اگر رهبرى انسانها را وظيفه خود بشناسد، فاسد مى‏شود و فاسد مى‏كند، غرق شرمسارى مى‏شويم. در سوره بار ديگر تاكيد نمى‏كند كه رهبرى پالايش دادن فزونى جويان در عهده تو نيست؟ وظيفه پيامبر، ابلاغ پيام است. وظيفه او جانشين مغيره شدن دريافتن راه هدايت نيست. بر او نبود كه وقتى انسانى طالب پيام از او مى‏خواهد وظيفه‏اش را انجام بدهد، آن را زمين بگذارد و به كارى بپردازد كه در عهده او نيست. بدينكار، ترك وظيفه گفت و از حد خود بيرون رفت و بخاطر اين دو خطا سرزنش شد.

      در حقيقت، پيامبرى پيشنهاد راست راه تغيير بنيادى است كه در اميها بوجود مى‏آيد. پس بايد بعثت پيامبر در بعثت اميها و بعثت اميها در بعثت پيامبر بازتاب بجويند. از اين يكسانى جستن است كه جرقه‏هاى انقلاب جستن مى‏زنند و در پى بعثت، عصر جديد آغاز مى‏شود.

       وظيفه دوم پيامبرى اينست كه كيش اسطوره‏ها را نفى كند. گذشته را فعال كند كه، به اسطوره‏ها، انسانها را پايبند خويش مى‏كند. در همان حال كه انسانها را در فضاى كران ناپيداى آينده رها مى‏كند، گذشته را نيز فعال و سرمايه ساختن آينده مى‏سازد. و بر او است كه مراقبت كند كيش اسطوره، از نو، انسانها را بخود گرفتار نگرداند. اين مراقبت را بايد از خود شروع كند: وقتى پيامبرى او را پذيرفتند، قدرتمداران آسان مى‏توانند او را نخبه نخبه‏ها بباورانند و برايش نژاد ويژه قائل بشوند و... و بدين كار، ثنويت نخبه و عوام را از نو بباورانند. كيش شخصيت را كه بدينسان پديد آوردند، توحيد شكلى با محتواى ثنويت و شرك مى‏شود و كيش اسطوره‏ها از نو، انسانها را پايبند مى‏كند و نيروهاى محركه رشد را به نيروهاى مخرب بدل مى‏سازد. بدينخاطر، هم بايد چون «عوام الناس» زندگى كند و به تكرار و تاكيد يادآور شود كه انسانى چون ديگر انسانها است و هم بايد الگوى انسان طراز نو بگردد. انسانى با اصلهاى راهنماى نو و روشهاى انديشيدن و گفتن و عمل كردن جديد. انسانى با افق باز مادى - معنوى.

      بدينقرار، وظيفه سوم پيامبرى شهادت و بشارت و انذار است (46). شاهد و شهيد در معانى زير است:

 * شهيد الگو است (47). پيامبر نيز بايد الگو باشد:

 

      «و به تحقيق، پيامبر الگوى نيك براى شما است».

 

      *پيامبر بايد تجسم مرامى باشد كه پيشنهاد مى‏كند. بدين صفت، پيامبر بر مسلمانان و مسلمانان بر جهانيان شهيدند. وسط بدان معنى نيست كه ميان دو گرايش چپ و راست، قرار بگيرد. بمعناى ميزان و طراز است. صراط مستقيم است. نه از ستمگران و نه از ستم پذيران شدن است. در راست راه توحيد قرار گرفتن است (48):

 

       «و اينسان شما را امت وسط قرار داديم تا كه بر همه آدميان شهيد باشيد و پيامبر بر شما شهيد است».

 

      *ميزان قسط و عدالت باشد. يعنى در خط عدل قرار بگيرد. از اين خط، كه خط انديشيدن و عمل كردن و بدين دو كار، رشد كرده است، به خط ظلم كه خط تبديل نيرو به زور و بكار بردن در تخريب و مرگ است. نيفتد. پس بايد كه از قيد و بند پيوندها و سود و زيانهاى گروهى و طايفه‏اى و ملى و... رها شود و در همه حال پندار و گفتار و كردار او، حق باشد. حق را ولو به زيان كسان  و نزديكان خويش بگويد. اين رها كردن خويش از قيد و بند روابط قوا، شرط طى طريق در صراط مستقيم توحيد است. در انطباق با اصل توحيد، پيامبرى سعى و مبارزه دائمى با نظام اجتماعى است كه در آن، منافع شخصى و گروهى و قومى و... اصل شمرده مى‏شوند (49):

 

      «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، به قسط برخيزيد و بر خط عدل استوار بمانيد. براى خدا، حتى بر نفس خويش و يا والدين و خويشان خويش، خواه فقير و چه ثروتمند، شهيد باشيد. پس خدا از شما به آنها دلسوزتر است. پس از  هوى پيرو مكنيد تا در خط عدل بمانيد. و اگر بهنگام شهادت، چنان سخن بگوييد كه حق از ناحق معلوم نشود و يا از گفتن حق خوددارى كنيد، خدا بدانچه مى‏كنيد، همواره آگاه است».

 

      * و در مقام مراقبت از حركت رشد بر خط قسط و عدل، بر او است كه انتقادى دائمى باشد از خود و محيط جديد تا كه از خود بيگانگيها عود نكنند و محتواى شرك در شكل توحيد از نو اصل راهنماى پندارها و گفتارها و كردارها نشود. تا رسيدن به و زيستن در توحيد، راه دراز و بسيار پرخطر است. در معاد، پيامبر شهيد بر آنها است كه بر سختى‏ها پاى فشردند و نيز گواهى مى‏دهد درباره آنها كه قدمها را سست كردند و از راه توحيد بيرون رفتند (50):

 

      «و چون است حال، آنگاه كه از هر امتى، شاهدى را به شهادت مى‏خوانيم. و تو را بر اينها شاهد مى‏آوريم؟»

 

      بدينقرار، شهيد، امام بعثت توحيدى است. همواره زنده است. همواره تجسم آينده در حال است. در هر زمان، الگو و ميزان و نيز راهنماى حركت به پيش است. بدينسان در معاد، مقام شهيد مى‏يابد.

      * پيامبر همواره بايد در صحنه مبارزه با طاغوت حاضر باشد و حاضر است (51):

 

      «همانا بسوى شما پيامبرى فرستاديم كه بر شما شاهد است. همانسان كه بسوى فرعون پيامبر فرستاديم».

  

      و براى اينكه بتواند همواره آينده‏هاى حال‏ها باشد، بايد به خدا از غير خدا آزاد بگردد و آزاد بگرداند (52):

 

      «و نام خدا را يادآر و به تمامة به او بپرداز».

 

      بايد خدا را بر خود وكيل گيرد و بر طعن كافران و كذابان و طاغوت و شيطان، چهار گروهى كه تا رستاخيز ملعون خدا هستند (53) صبر كند. از مال و زور و دروغشان نهراسد (54). به قول و فعل، بر ستمگران بودن حكومتشان و بر دروغ بودن باورهايى كه تبليغ مى‏كنند، شهيد باشد و در رستاخيز، در صحنه، شاهد بگردد.

      اما اين امامت و حضور دائمى در حيات اجتماعى، اين زندگى در بعثت‏هاى نسلها، در گرو آگاهى دادن و آگاهى گرفتن است. از اينرو، پيامبرى با كتاب و حكمت همراه است (55). و در مقام شهيد، او بايد دل بيدار و گوش شنوا داشته باشد (56):

 

      «.. همانا در آن، يادآورى است براى كسى كه او را دلى است و يا گوش شنوايى است و او شهيد است».

 

      بدينقرار، پيامبرى بر تعليم و تزكيه استوار است و بعثت و باز رسيدن به «امت واحد» و قرار گرفتن در صراط مستقيم هدايت است (57). بشارت جدايى راه هدايت از بيراهه (58). بشارت مرگ جامعه پرفساد و سربرآوردن جامعه نو، پالايش يافته، با ارزشهاى نو و همه بيانگر توحيدند (59). و بشارت آزادى از طاغوت و سانسور است. آنسان كه انسان بتواند قولها را گوش كند و از بهترين آنها پيروى كند (60):

 

      «و آنها كه از طاغوت و پرستش آنها دورى مى‏كنند و بخدا باز مى‏گردند، به آنها بشارت باد. پس به بندگان من بشارت ده، به آنها كه قولها را گوش مى‏كنند و از بهترين آنها پيروى مى‏كنند». آنها كسانى هستند كه خداهايشان مى‏كند و صاحبان خردند.»

 

      و بشارت به اهل خرد است كه اگر بنا را بر پيشى گرفتن و رشد بگذارند، قرآن روشن است (61):

 

      «همانها، آن (قرآن) يكى از بزرگ ترينها است * هشدارى براى بشر است * براى كسى از شما كه بخواهد پيشى گيرد (روش) و براى آنكه بازپس ماند، هشدار است* هر كس رهين دست آورد كار خويش است *»

 

      بشارت رهبرى مستضعفان بر زمين (66) و پيروزى مؤمنان است (63):

 

      «.. و يار از سوى خدا مى‏آيد و پيروزى را نزديك مى‏كند. به مؤمنان بشارت ده».

 

      بشارت مودت و دوستى است (64). و به اينهمه، از راه ايمان و عمل مى‏توان رسيد. ايمانى كه بر بارورى عمل آدمى مى‏افزايد و عملى كه بر ايمان مى‏افزايد (65). عمل روش مى‏خواهد و روش اصل راهنما مى‏طلبد و اصل راهنماى رشد، به دورى از شرك و نزديكى به توحيد بدست مى‏آيد. لقاء خدا اينسان ميسر مى‏شود (66):

 

 

      «پس كسى كه لقاء پروردگار خويش را مى‏طلبد، بايد عمل نيك كند و در پرستش، هرگز كسى را شريك خدا نگرداند».

 

      پيامبرى ارتباط و انطباق بعثت ناس با جاذبه و هدايت خدا است. در حقيقت، حجت آفريده بر آفريدگار، دعوت و آشكار كردن راه هدايت بر او است. آفريدگار همواره بايد آفريده را به خود بخواند تا آفريده در بيراهه‏هاى از خود بيگانگيها، تا دورگاههاى برگشت‏ناپذير نرود. بدين اعتبار، پيامبرى بشارت است (67):

 

      «پيامبرانى مى‏فرستند كه بشارت و هشدار مى‏دهند تا كه در پى انجام رسالت، براى مردم خدا، حجتى نباشد. و خدا عزيز و حكيم است».

 

      آزاد شدن از قيد و بندهاى اجتماعى و از خود بيگانگى و بازگشت از نبودها به بودها و يافتن خط عدل يا راست راه هدايت خدا، بشارت همين است (68).

 

      و پيامبرى به آنها كه جانبداران قسط را مى‏كشند (69) و منافقان (70) و آنان كه در راه خدا انفاق نمى‏كنند (71) و كافران (72) و مبلغان فساد (73) و... انذار است. هم به مؤمنان و هم به كافران و مشركان و ستمگران و كذابان، انذار است:

 * مؤمن بايد بر دوام با تمايل به مطلقها و جبرها بستيزد و از خط بودها در كج راهه نبودها نيفتد (74). با ياد خدا و بمدد هشدارها خود را از پرستش مطلقها آزاد بسازد (75) و خود را نسبى و فعال نگاهدارد. مؤمنان به اين هشدار نياز دارند كه از دانشجويى غفلت نبايد كرد. چرا كه غفلت از دانش، بنفسه، نيروهاى محركه رشد را به زور مخرب بدل كردن است (76). مؤمن بايد بياموزد و بياموزاند (77). و نبايد از هياهوى كذابان بترسد و از اظهار حقيقت، دم فرو بندد (78). و در همه حال، قرآن را روش آزادى از شرك و رسيدن به كمال توحيد بشمارد (79).

 * كافران و مشركان و همه آنان كه در بند پرستش اسطوره‏ها هستند، بيشتر از مؤمنان به هشدارها نياز دارند (80). كافران و مشركانى هستند كه انذار آنها را به راه ايمان نمى‏آورد (81). با اينهمه، وظيفه پيامبرى انذار است.

 * اما براى كذابان، آنها كه حقيقت را مى‏دانند و خلاف آن را مى‏گويند و مى‏باورانند، آنها كه مى‏دانند اسلام همان اصول و ارزشهاى اديان توحيدى را تبليغ مى‏كند و با وجود اين، علم خود را انكار مى‏كنند و براى آنها كه بنام توحيد، شرك را تبليغ مى‏كنند، قرآن نذيرى آشكار است. باشد كه به اين هشدار، آزاد شوند (82).

 * و ستمگران به اين هشدار، بيش از همه نياز دارند. به اين هشدار كه روز سقوطشان دور نيست. اينان، بحكم ستمگرى، با يكديگر، بر مدار زور رابطه برقرار مى‏كنند و به زور و ستم، ولى يكديگر مى‏شوند (83):

 

       «و بدينسان، ستمگران را، به ستمى كه مى‏كنند، بر يكديگر ولى كرديم».

 

      و بناگزير، از راه همين رابطه مسلط و زير سلطه و باورهايى كه تحميل مى‏كنند، از پا در مى‏آيند (84). نه گروههاى صاحب امتياز (85) و نه ديگر گروههاى ستمكار پيامبران را تصديق نمى‏كنند. با وجود اين، بحكم حجت آفريده بر آفريدگار، خدا قومى را در غفلت تنبيه نمى‏كند (86). از اينرو، به قومهاى عاد و ثمود و لوط و فرعون و...، پيشاپيش هشدار مى‏دهد: بازايستد كه به لبه پرتگاه سقوط نزديك شده‏ايد (87).

      و بالاخره، پيامبرى هشدار نسبت به آينده و به معاد است. به چهار گروه مطلق تراش، به ظالمان و به كافران و به كذابان و به شيطان هشدار است كه اگر به اميد آينده‏اى دورتر، تضاد و خصومتهاى امروز و فردا را توجيه مى‏كنند، بدانند كه دست آخر، زيانكار مى‏شوند. هيچ هدفى نمى‏تواند وسيله‏اى را توجيه كند. و هر هدفى در وسيله بيان مى‏شود. بنابراين، در روشهاى عمل ا مروز است كه نتايج واقعى را كه فردا ببار مى‏آيند، مى‏توان خواند. معاد روز تلاق، روز لازقه، روز حسرت، روز عذاب و روزى است كه هيچ حامى نخواهند داشت (88). آيا خود به تجربه نمى‏بينيم كه وقتى دولت ستمگران بر مى‏افتد، همه از آنان روى برمى‏تابند و بى يار و ياور مى‏مانند؟ پيامبرى روش يك جهاد همه جانبه با زورپرستى در همه جنبه‏ها و جلوه‏هاى نو به نو شونده آنست. صيرورت عمومى آفريده‏ها، خود نمايشگر جدايى توحيد از شرك و عدم زور از زور است. پيامبرى بيانگر ثبات در تغيير است.

 

 5- تغييرناپذيرى احكام و صيرورت اجتماعى

 

 بعثت جريان رشد است و پيامبرى كتاب تغييرناپذير. تغييرى و تغييرناپذيرى تناقض است. به بيان ديگر وقتى آفريده‏ها در صيرورتند و در جامعه‏ها از رهگذر صيرورت، شرايط و ساختها و بنابراين نيازها، تغيير مى‏كنند، احكام دينى چگونه مى‏توانند بدون تغيير بمانند و با گذشت زمان، اعتبار خويش را از دست ندهند؟

      و گروهى بر اين نظرند كه احكام دينى ثابت نمى‏مانند. چرا كه معلومات دينى هر عصر از معلومات غير دينى همان عصر پيروى مى‏كنند. به سخن ديگر، در پى تحول علمى و فنى، برداشتها از احكام دينى تغيير مى‏كنند. اين ثنويت دين با علم، يكى از عوامل واپس ماندن جامعه‏هاى اسلامى است. پيش از آن، جامعه‏هاى مسيحى، به دليل همين ثنويت، از رشد علمى بازداشته مى‏شدند. علم را نفى مى‏كردند تا نكند دين را به بيراهه انحراف بكشاند و احكام دين را گرفتار تغيير و فساد كند.

       قرآن برآنست كه اسلام دين تازه‏اى نيست. پيامبرى محمد، ادامه پيامبرى پيامبران پيشين است. اگر پا به پاى صيرورت اجتماعى، پيامبرى با كتابى تازه مأمور مى‏شد، شايد تناقض و مشكل بالا پيش نمى‏آمدند. اما پيامبرى به وجود محمد ختم مى‏شود و ناگزير، اين اشكال محل پيدا مى‏كند كه با وجود تغيير، قوانين چگونه مى‏توانند تغييرناپذير بمانند و دين كهنه نگردد و پيشرفت علمى، همه روزه، معانى احكام و قوانينش را گرفتار دگرگونيها نسازد؟

      بدينقرار، نخست بايد معلوم كنيم مقصود قرآن از اين سخن كه پيامبرى محمد (ص) ادامه پيامبرى پيامبران پيشين است و محتواى اسلام، همان محتواى اديان پيشين است، چيست؟ آيا مقصود اينست كه پيامبرى تحول عمومى بشر را ناديده گرفتن و تكرار احكام و روشهايى است كه با وجود اين تحول عمومى، همچنان تغييرناپذير مانده‏اند؟ و اگر پاسخ آرى است، نخستين پيامبر كفايت نمى‏كرد؟ چرا بايد پيامبران بى شمار رسالت پيدا كنند و همان احكام و همان روشها را ابلاغ كنند؟

      از همين پرسشها دانسته مى‏شود كه اصول و ارزشها و محتواى احكام و روشها، يكى هستند. اما از نظر جامعيت و قابليت انطباق، زمان به زمان، با بسط حوزه پيامبرى، كمال جسته‏اند. بسط حوزه پيامبرى، با تحول عمومى جامعه‏هاى بشرى همراه است. در حقيقت، جامعه‏هاى بزرگ بتدريج بزرگ شدندو اين جامعه‏ها، در عين هويتهاى ويژه‏اى كه پيدا مى‏كردند، با يكديگر در بسيارى امور مشابهت مى‏جستند. بسيارى امور جهانى مى‏شدند و همكارى جامعه‏ها را ايجاب مى‏كردند. جنگها ويران گرتر و براى زيست انسان بر روى زمين، خطرناك‏تر  مى‏شدند. بناگزير وجدان جهانى پيدا مى‏شد و رشد مى‏كرد. بعثت پيامبرانى كه حوزه رسالت خويش را تمامى جهان و طرف خطاب را همه انسانيت مى‏خواندند، خود گزارشگر ورود به مرحله پيدايش وجدان جهانى و تحول در جهت تشكيل جامعه جهانى است. به موازات پيامبران، شاهان و سرداران بسيار نيز بودند كه مى‏كوشيدند با توسل به زور و از راه جنگ، جامعه جهانى را ايجاد كنند. تا زمان ما، پايان دادن به خصومتها از راه ايجاد نظام و نظم يگانه‏اى در جهان، همواره با شكست روبرو شده است.

      بهر رو، در همانحال كه هويتهاى قومى و ملى پيدا مى‏شدند، وجدان به جهانى‏تر شدن امور و وجدان به ضرورت پيدا كردن راه حلهاى جهانى براى اين امور نيز پيدا مى‏شدند و رشد مى‏كردند. آن امور كه در همه جامعه‏ها مستمر بودند، همه يك محتوى نمى‏داشتند و نمى‏دارند. بطور مثال، برادرى و دوستى با نابرابرى و دشمنى، محتواى مشابهى ندارند. محتواى برادرى و دوستى عدم زور و محتواى نابرادرى و دشمنى، زور هستند.

      اما در فطرت، زور وجود ندارد. نيروى محركه حيات وجود دارد. در فطرت، رابطه‏ها خالى از زور هستند. رابطه هايى را كه محتواى آنها زور است. آفريده‏ها بوجود مى‏آورند. با تبديل نيرو كه بود است، به زور كه نبود اين بود است و بكار بردن آن بر ضد يكديگر. برادرى را كه بود است، به نابرادرى كه نبود است، دوستى را كه بود است، به دشمنى كه نبود است، عشق را كه بود، به كين كه نبود است، مدار باز مادى - معنوى را كه بود است، به مدار بسته مادى - مادى كه نبود است، برمى گردانند. و وقتى زور مدار مى‏شود، هر فرد، تنها، در برابر تمامى آفريده‏هاى ديگر قرار مى‏گيرد. بدينسان، بخش مهمى از نيروهاى محركه به زور تخريبى بدل مى‏شود و در تخريب يكديگر بكار مى‏افتد. پايينتر، فهرست كوچكى از بودها يا معروفها كه انسانها به نبودها بدل مى‏كنند، ترتيب داده مى‏شود. خط عدل، خطى است كه قلمرو بودها را از قلمرو نبودها جدا مى‏كند.

      بدينقرار، اصول و روشهايى بايسته‏اند كه آدميان را از قلمرو نبودها به قلمرو بودها باز آورند. و آنها را كه در اين خط هستند، بر آن نگاهدارند و در رشد، بكار آيند. پس در پى پيامبران پيشين آمدن و راه و رسم آنها را باز گفتن، تكرار نيست. عرضه اصول - همين اصولى كه موضوع بحث اين كتاب هستند - و بر وفق آنها، مجموعه‏اى از روشها و ارزشها، براى خالى كردن پندارها و گفتارها و كردارها و رابطه‏ها از زور، است.

      در فصل توحيد ديديم كه تحول بر اساس زورمدارى به انهدام كامل مى‏انجامد. و مى‏دانيم كه ميزان زور در پندارها و گفتارها و كردارها و رابطه‏ها رو به افزايش داشته است و دارد. كوشش براى آزاد شدن و آزاد كردن و جهاد با زورمدارى، لاجرم بايد مستمر باشند. به سخن ديگر، بعثت دائمى و پيامبرى بايد استمرار داشته باشد. اما وقتى دوره جديدى بوجود مى‏آيد كه در آن، جامعه جهانى واقعيت پيدا كرده است و تحول در هر يك از جامعه‏ها متاثر از تحولها در جامعه‏هاى ديگر و مؤثر در تحولهاى آن جامعه‏ها است، ديگر زمان آن شده است كه پيام پيامبر جامعيت و استمرار پيدا كند.

      جامعيت پيام و قابليت دوام آن به اين نيست كه بتواند در جريان مدام تحول، به مسائل جديد، پاسخى در خورد گرايش جامعه‏ها به خط عدل و رشد بدهد؟ و اگر بخواهد هم از عهده حل مسائل جديد برآيد و هم معرفت دينى تابع معرفت غيردينى نشود، ناگزير اصول و روشها و ارزشها، نه تنها بايد رشد علمى را تحمل كنند، بلكه بايد بكار رشد علمى بيايند و علم صحت آنها را تصديق كند. قرآن مى‏گويد علم سرانجام به اين كتاب راه مى‏برد (89). بدينسان ثنويت دين و علم پايان مى‏پذيرد. ترس از علم جاى خود را به شوق علمى مى‏دهد. دست آوردهاى علمى به انسانها كمك مى‏كنند اصول و روشها و ارزشها را آنسان كه هستند، درك كنند و درخط عدل و رشد قرار بگيرند. در اين خط، هر كس قلمرو آزادى ديگرى را با رشد خود، گسترده‏تر مى‏كند و اين اصول و قانونها و ارزشها هستند كه پايدارند. جز اينها، متغيرها هستند كه با رشد جامعه‏ها، و در انطباق با اصلها، قابل تغييرند. براى آنكه كار وارونه نشود و اگر شد. بتوان حتى قرنها وارونه كارى را تدارك كرد، قواعدى را قرآن در اختيار گذاشته است:

 

 الف - سازش پذيرى و سازش ناپذيرى‏

 

      سازش پذيرى با آنها كه زور را اصل قرار نمى‏دهند و سازش ناپذيرى با آنها كه زور را اصل مى‏شناسند، قاعده است. اين قاعده تا وقتى محتواى اصلى پندارها و گفتارها و كردارها زور است، اعتبار خويش را از دست نمى‏دهد. با آنها كه محتواى پندارها و گفتارها و كردارهاشان زور نيست، بنا بر دوستى است: (90)

 

      «محمد پيامبر خدا و كسانى كه با او هستند، با كافران سخت گيرترينها و با يكديگر، مهربان ترينها هستند.»

 

      از نابختيارى، بجاى اين قاعده، از قاعده ديگرى پيروى شده است و آن، سازش تدريجى با زورمدارى و زورمداران است. تجربه‏هاى انقلابها بر ما معلوم مى‏كنند كه هر انقلاب، از لحظه تمايل به سازش با زورمدارى، تحول به  ضد خويش را آغاز كرده است. تجربه ديگرى به ما مى‏آموزد كه هر مقدار از آزادى كه تحصيل شده است، از راه استمرار در مبارزه با زورمدارى و به يمن سازش ناپذيرى باگروههاى زورمدار حاكم بوده است. در حقيقت، همانطور كه از راه سازش با جهل، علم توسعه پيدا نمى‏كند، از راه سازش با سلطه گران نيز، قلمرو آزادى توسعه پيدا نمى‏كند. بدينقرار، در بعثت، قاعده‏اى كه بايد پيروى كرد، قاعده ايست كه با اصل راهنمايى كه به توضيحشان مشغوليم، سازگار و عبارتست از: پندارها و گفتارها و كردارها بايد چنان بشوند كه زورمداران ناگزير شوند، هر روز بيشتر از روز پيش، به جانبداران عدم زور گرايش پيدا كنند و نه بعكس. بدينقرار، انتخاب مابين بد و بدتر كه مجوز سازش با زورمداران شد و هست، خلاف قاعده و انتخاب بدتر است. زيرا زور و زورمدارى را به حاكميت شناختن است. در اين كار، اين زورمدار نيست كه يك قدم به خط عدل نزديك‏تر مى‏شود، اين مخالف زورمدارى است كه از خط عمل بيرون مى‏رود. نيكوتر كارها اينست كه زورمداران به ميدان آزمايش، فراخوانده شوند و همگان به چشم ببينند كه زور و زورمدار را به راه تخريب و مرگ مى‏برد.

 

 

 ب - هويتهاى نسبى و جهان شمول بودن احكام.

 

 

      وقتى هويتهاى جداگانه واقعيت دارند و مى‏پذيرمشان، پس بايد در عمل به قوانين و روشها، اين واقعيت را در نظر بگيريم. يعنى:

 * امور خاص و گذرا در قلمرو اجتهاد بر وفق اصول راهنما قرار بدهيم؛

 * هيچ هويتى را بر هويت ديگر برترى ندهيم. جامعه جهانى از مجموع جامعه‏ها، وقتى رابطه‏ها بر اساس موازنه عدمى تنظيم مى‏شوند، پديد مى‏آيد. دراين جامعه جهانى، هر جامعه هويت خويش را حفظ مى‏كند و موازنه عدمى كه همان توحيد است، همه جامعه‏ها را در خط عدل قرار مى‏دهد و آنها را قلمروهاى آزادى و رشد يكديگر مى‏گرداند؛

      در اجراى قوانين و احكامى كه جهان شمول و هميشگى هستند، دو واقعيت بالا و واقعيت زير را بايد در نظر گرفت:

 * موضوع احكام بايد امور مستمر و جهان شمول باشند. براى مثال، ربا يك امر واقع مستمر است و در همه جا وجود دارد. اما همين ربا، در جريان تاريخ، تغيير شكل داده است. در جامعه‏هاى مختلف، اشكال مختلف ربا وجود دارند. تا وقتى ربا هست، حكم حرمت نيز برجاست. اما چگونگى اجراى اين حكم در هر مكان و هر زمان، موضوع اجتهاد، يعنى جستجوى بهترين روشها، است‏

 

 ج - نسبيت احكام‏

 

      قرآن برآنست كه پيامبر براى كاستن از حرامها آمده است (91):

 

      «و تورات را كه پيش از من نازل شده، تصديق مى‏كنم. و آمده‏ام براى اينكه حلال كنم بر شما، بعض چيزها كه حرام شده بودند بر شما»

 

      در حقيقت، همه آنچه به حكم زور بر مستضعفان حرام شده بود، حلال گشتند. و امتيازهاى بناحق كه زور بر زورمداران حلال كرده بوده، حرام شدند. فهرست كوچكى از معروفها يا بودها و نبودها يا منكرها، عيان مى‏كند كه محتواى همه منكرها زور است و محتواى همه معروفها، عدم زور است. منكرها ترجمان ثنويتها و معروفها ترجمان موازنه عدمى هستند:

 

 منكرها (92):

 سياسى: اطاعت از جباران، غى، دشمنى، جنگ، پرستش شخصيت، انواع استكبار، انواع استبداد، قتل و انواع جرائم و جنايتها؛

 اجتماعى: فحشاء، امتيازطلبى، گروه گرايى، رفتارى اجتماعى بيانگر ملت پرستى، نژاد پرستى و...

 اقتصادى: ربا، دزديها، كنز، اسراف، تبذير، فقر، استثمار و.../

 فرهنگى: دروغ، مكر، فريب، غرور، پرستش انواع اسطوره‏ها و طاغوت و...

 

 

 معروف‏ها(93):

 سياسى: عدالت شيوگى، بيان حق نزد سلطان جائر، عفو، شورا، يارى مظلوم، استقامت در برابر ظالم و...

 اجتماعى: دوستى با همه انسانها، برابرى جويى در همه رابطه‏ها با همه انسانها از هر نژاد و قوم و...

 اقتصادى: كار، قسط، انفاق، احسان، پرهيز از اسراف و تبذير، پس دادن امانت و...

 فرهنگى، دورى از شرك و كفر و اسطوره پرستى، توحيد را اصل راهنما كردن پندار و گفتار و كردار، خداپرستى، دوستى و برادرى جستن، دورى از جاهلان، تقوى، علم، رشد و...

      و وقتى محتواى منكرها زور و محتواى معروفها عدم زور است، قوانين و روشها بايد بتدريج، محدوديتهايى را كه بر اساس زور بوجود آمده‏اند، از ميان بردارند تا انسان آزادتر شود و ميدان انديشه و عمل و رشد خويش را وسيع‏تر بيابد. از اين رهنمود بزرگ قرآنى غفلت نبايد كرد كه عكس العمل نبايد بهمان اندازه‏اى بيشتر زيان بخش باشد. بايد زيان را به حداقل رساند. اين رهنمود اساسى نه تنها بر قضاوت اسلامى، كه بر تمام اعمالى كه ما آدميان انجام مى‏دهيم، بايد حاكم باشد. بعنوان مثال، داستان قضاوت سليمان را در محضر داود، مى‏آورم: (94)

 

       گوسفندان كسى زمين زراعتى ديگرى را چريده بودند. صاحب زمين، شكايت نزد داود برد. اقتضاى عمل به مثل اين بود كه دومى نيز گوسفندان خود را در زمين زراعتى اولى، بهمان ميزان، بچراند. اما سليمان آن داورى را با عدل سازگار نيافت و اين داورى را كرد: از شير گوسفندان، به اندازه‏اى كه زيان صاحب زراعت را جبران كند، داده شود.

   

      معنى «لاضرر و لاضرار فى الاسلام» همين است. بر اساس اين قاعده، در ارزيابى هر عملى، بايد شرايط و اوضاع و احوالى كه عمل در آن وقوع يافته است، شناسايى كرد. براى مثال، خوردن گوشت مرده، زيان مى‏رساند و حرام است. اما اگر غذا در دسترس نباشد و نخورد گوشت مرده سبب مرگ شود، بحكم اضطرار، حرام، حلال مى‏شود.(95) آيا اين كار، انتخاب ميان بد و بدتر است؟ هرگز. انتخاب ميان زندگى و مرگ است. وقتى انتخاب ميان بد و بدتر مى‏شود كه بداند اگر گوشت مردم را بخورد، مى‏ميرد و اگر نخورد، باز، احتمال دارد از گرسنگى بميرد. اگر خوردن گوشت را اختيار كند، به مرگ تن داده است. بر او است كه زندگى را انتخاب كند يعنى در پى يافتن غذا بشود. هاجر به عشق و باور به زندگى، در شترزار عربستان، چشمه زمزم را جوشاند. بنا بر موازنه عدمى، آدمى هيچ نبايد دل به مرگ بسپارد. بخصوص در قضاوت، قاضى بايد بيش از همه مراقب رعايت اصل برائت باشد. براى مثال دزدى حرام است. بر او است، تا تمامى شرائطى را كه بدآنها دزدى تحقق پيدا مى‏كند، گردآورد و نه پيش و نه پس از جمع آوردن شرائط، متهم را دزد نخواند. حتى به او القاء كند كه قصد دزدى نداشته است. پس از اثبات جرم، بايد از اين رهنمود استفاده كند كه بنا بر اصلهاى حاكم بر قضاوت (96)، هرگونه شبهه‏اى موجب سقوط حد مى‏شود.

      در واقع، از آنجا كه اصل توحيد و عدم زور است، همه مراقبتها بايد بر اين باشد كه اصول موازنه عدمى، بهنگام عمل، به اصول موازنه وجودى و عدم زور به زور بدل نگردد. مجازاتى كه بر اصل زورمدارى بعمل بيايد، از جرمى كه بخاطر وقوعش مجازات مقرر گشته، براى جامعه، بسيار زيانبخش‏تر است. چرا كه زور پرستى، در ظاهر توحيد، اسلام را از خود بيگانه مى‏سازد و جامعه را بفساد مى‏كشاند. جامعه‏ها همواره نمى‏توانند به يمن بعثت، از جاده مرگ به راه زندگى باز آيند. بسا مى‏شود كه جاده مرگ را تا آخر مى‏روند.

      بدينقرار، اقتضاى بعثت دائمى اينست كه روشن كردن واقعيت هر امرى اصل و تعيين پاداش آن فرع باشد. چرا كه رسيدگى كامل به جامعه فرصت مى‏دهد عنصر اصلى نابهنجاريهاى اجتماعى را كه زور است، عريان ببيند و بشناسد و بتدريج، براى تغيير روابط اجتماعى، آگاهى و آمادگى پيدا كند. حال آنكه تقدم بخشيدن به مجازات، سبب مى‏شود كه جامعه همچنان زور را يك واقعيت ابدى باور كند و در اين اشتباه بماند كه تنها كارى كه مى‏تواند كرد، تشخيص زور خوب از زور بد است!

      و از اين بيان، به قاعده مهم ديگرى مى‏رسيم و آن اينكه در انطباق حكم با مصداق، بايد جهت عمومى را كه رهايى انسان از مناسبات و تناسبات قدرت است، در نظر گرفت. به بيان ديگر، حرام و حلال براى اين نيست كه دست آويز استقرار استبداد شوند. پيش از اسلام، اينطور رسم بود و نيز بنام دين، بسيارى حلال‏ها راحرام و بسيارى حرامها را حلال مى‏كردند (97):

 

      «و با زبانهايتان كه به دروغ خو كرده‏اند، اين حلال و آن حرام است. بدينسان به خدا دروغ نبنديد. آنها كه به خدا دروغ مى‏بندند، رستگار نمى‏شوند».

 

      در اسلام نيز، بدعت گزارى بسيار شده است. در دوران ما، بنام ايدئولوژى، همين حلال و حرام كردنها رواج دارند. براى خلاصى از اين امر مستمر، نخست بايد حرام و حلال كردنها ممنوع شوند و سپس، در فهم هر حكم و اجراى آن، اصول راهنما و جهت عمومى تحول از نبودها به بودها، رعايت شوند. در حقيقت، احكام براى توسعه بخشيدن به قلمرو آزادى هستند. بنابر همين قاعده است كه در پاره‏اى از موارد، احكامى وجود دارند اما وجودشان مانع از آن نيست كه قرار ديگرى را نتوان وضع كرد و به جاى آن نشاند. براى مثال، حكمى درباره تقسيم ارث وجود دارد اما اين حكم مانع از آن نمى‏شود كه موصى ترتيب ديگرى را براى تقسيم تركه خود، وصيت كند. يا درباره روابط اقتصادى زن و شوهر، حكمى وجود دارد. بنابراين حكم، نفقه برعهده شوهر است. اما اين حكم مانع از آن نمى‏شود كه زن و شوهر ترتيب ديگرى براى اداره زندگى اقتصادى خود، مقرر كنند و...

      بدينقرار، پيامبرى، بمثابه كتاب، ناگزير مى‏بايد كمال مى‏جست. كتابى دربر گيرنده اصول و روشهاى آزاد شدن از مناسبات و تناسبات قدرت مى‏شد و انسان را در بازجستن راه رشد، بكار مى‏آمد. ختاب  اين پيامبرى بايد با امامتى ديگر همراه مى‏شد تا دامنه آزادى از راه تثبيت حقوق و وظايف براى همه، بخصوص حق ابداع، حق و مسئوليت شركت در رهبرى، حق رشد و... بسط پيدا مى‏كرد و بعثتهاى منقطع، پيوسته مى‏گشتند و انسانيت را رشدى شتاب گير، ممكن مى‏شد.

 

 

 

 

 مأخدهاى فصل دوم‏

 

 

 1- قرآن، سوره يونس آيه 90

 2- قرآن، سوره روم، آيه 30

 3- كيش شخصيت و اقتصاد توحيدى و سيرانديشه سياسى در سه قاره، از ابوالحسن بنى صدر

 4- قرآن، سوره‏هاى مائده، آيه 18 و شورى آيه 53

 5- قرآن، سوره فصلت، آيه 12

 6- قرآن، سوره زلزله، آيه 5

 7- قرآن، سوره نحل، آيه‏هاى 68 و 69

 8- قرآن، سوره شورى، آيه 51

 9- قرآن، سوره مؤمنون، آيه 27

 10- قرآن، سوره انبياء، آيه 69

 11- قرآن، سوره يوسف آيه 15

 12- قرآن، سوره‏هاى طه، آيه‏هاى 38 و 39 و قصص، آيه

 13- قرآن، سوره آل عمران، آيه‏هاى 42 تا 45

 14- قرآن، سوره قصص، آيه 4

 15- قرآن، سوره اعراف، آيه 117

 16- قرآن، سوره‏هاى طه، آيه 77 و شعرا، آيه‏هاى 52 و 63

 17- قرآن، سوره‏هاى يوسف، آيه‏هاى 3 و 70 و اسراء، آيه‏هاى 39 و

 18- قرآن، سوره اسراء، آيه‏هاى 73 و 74

 19- قرآن، سوره انعام، آيه 19

 20- قرآن، سوره شورى، آيه 13

 21- قرآن، سوره شورى، آيه 8

 22- قرآن، سوره بقره، آيه 213

 23- قرآن، سوره جمعه، آيه 2

 24- قرآن، سوره رعد، آيه‏هاى 11 و 38 و 43

 25- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه 129 و اعراف، آيه 103 و يونس، آيه 74 و نحل، آيه 61 و اسراء، آيه 5 و كهف، آيه 19

 26- قرآن، سوره‏هاى نساء، آيه‏هاى 89 و 97 و 100 و انفال، آيه‏هاى 72 و 74 و 75 و توبه، آيه 20 و نحل، آيه‏هاى 41 و 100

 27- قرآن، سوره‏هاى فتح، آيه 29 و نصر، آيه‏هاى 1 تا 3

 28- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه 213 و نساء، آيه 155 و اعراف، آيه‏هاى 150 تا 153 و طه، آيه 86

 29- قرآن، سوره‏هاى آل عمران، آيه 159 و شورى، آيه 38

 30- قرآن، سوره‏هاى اعراف، آيه 113 و قصص، آيه‏هاى 4 و 6 و 8 و 9 غافر، آيه 28 و فتح، آيه 29، تحريم، آيه 66 و عبس، تمام سوره

 31- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه‏هاى 109 و 253 و 256 و آل عمران، آيه‏هاى 86 و 184 و نساء آيه 115 و مائده، آيه‏هاى 15 و 19 و 32 و اعراف، آيه‏هاى 69 و 1010 و 137 و تا 155 و توبه، آيه‏هاى 39، 115 وم ابراهيم، آيه 4 و اسراء، آيه‏هاى 1 تا 6 و انبياء، آيه‏هاى 11 و 73 و قصص، آيه 5 و فاطر آيه 42 و سجده، آيه 24

 33- قرآن، سوره شورى، آيه 13

 34- قرآن، سوره نحل، آيه 36

 35- قرآن، سوره فرقان، آيه 51

 36- قرآن، سوره صف، آيه 6

 37- قرآن، سوره اعراف، آيه 158

 38- ص 23،Ethique de Nicomauque, Edi, Garnier - Flamarion - 1er trimester

 691 Aristote|

 39- ص 41، Ethique

 40- و 41 - ص 23،  Aristote: La Politique, Edi, Mediation, 3eme Trimestre 420891- Saint Paul, Epitre aux Romains

 43- ص 104، Anselme de laon rapporte par R. Southern, The making of the Middle Ages, Londres,

 Hutchinson, 3591Texte de l,ecole de saint

 44- قرآن، سوره جمعه، آيه 2

 45- قرآن، سوره عبس

 46- قرآن، سوره احزاب، آيه 45

 47- قرآن، سوره احزاب، آيه 21

 48- قرآن، سوره‏هاى بقره آيه 143 و حج آيه 78 و...

 49- قرآن، سوره نساء، آيه 135

 50- قرآن، سوره نساء، آيه 41

 51- قرآن، سوره مزمل، آيه 15

 52- قرآن، سوره مزمل، آيه 15

 53- قرآن، سوره‏هاى هود، آيه 17 و ص، آيه‏هاى 77 و 78 و احزاب، آيه 57 و بقره، آيه‏هاى 160 تا 163

 54- قرآن، سوره مزمل، آيه‏هاى 10 و 11

 55- قرآن، سوره‏هاى آل عمران، آيه 81 و انعام، آيه 89

 56- قرآن، سوره ق، آيه 37

 57- قرآن، سوره سروه بقره، آيه 213

 58- قرآن، سوره نحل، آيه 89

 59- قرآن، سوره عنكبوت، آيه‏هاى 16 تا 47

 60- قرآن، سوره زمر، آيه 17

 61- قرآن، سوره مدثر، آيه‏هاى 35 تا 38

 62- قرآن، سوره صف، آيه 5

 63- قرآن، سوره صف، آيه 13

 64- قرآن، سوره شورى، آيه 23

 65- قرآن، سوره توبه، آيه 124

 66- قرآن، سوره كهف، آيه 110

 67- قرآن، سوره نساء، آيه 165

 68- قرآن، سوره آل عمران، آيه‏هاى 170 و 171

 69- قرآن، سوره آل عمران، آيه 21

 70- قرآن، سوره نساء، آيه 138

 71- قرآن، سوره توبه، آيه 34

 72- قرآن، سوره بقره، آيه‏هاى 6 تا 11

 73- قرآن، سوره لقمان، آيه‏هاى 6 و 7

 74- قرآن، سوره فاطر، آيه 18

 75- قرآن، سوره هود، آيه 2

 76- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه‏هاى 152 و 256 و مجادله، آيه 11 و طه، آيه 114 و جن، آيه 14 و حجرات، آيه 7 و...

 77- قرآن، سوره توبه، آيه 122

 78- قرآن، سوره اعراف، آيه 2

 79- قرآن، سوره فرقان، آيه 1

 80- قرآن، سوره‏هاى انعام، آيه 19 و انبياء آيه‏هاى 45 و 46 و يس، آيه 70 و احقاف، آيه 3 و ذاريات، آيه 51 و...

 81- قرآن، سوره بقره، آيه 6

 82- قرآن، سوره‏هاى انعام، آيه‏هاى 92 و 93 و كهف، آيه 4 و...

 83- قرآن، سوره انعام، آيه 129

 84- قرآن، سوره انعام، آيه‏هاى 130 ببعد

 85- قرآن، سوره سبا، آيه 34

 86- قرآن، سوره شعراء، آيه 208 و...

 87- قرآن، سوره‏هاى احقاف، آيه 21 و القمر، آيه‏هاى 23، 41 و...

 88- قرآن، سوره‏هاى شورى، آيه 2 و ابراهيم، آيه 44 و مريم، آيه 39 و غافر، آيه‏هاى 15 و 19

 89- قرآن، سوره سبا، آيه 6

 90- قرآن، سوره فتح، آيه 29

 91- قرآن، سوره آل عمران، آيه 50

 92- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه‏هاى 169 و 268 و آل عمران، آيه‏هاى 21 و 80 و نساء، آيه 37 و توبه، آيه 67 و هود، آيه‏هاى 59 و 97 و يوسف، آيه‏هاى 53 و 102 و شعراء، آيه 151 و حجرات، آيه 9 و مؤمنون، آيه 53 و...

 93- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه 44 و آل عمران، آيه 104 و نساء، آيه‏هاى 58 و 114 و انعام، آيه 163 و اعراف، آيه‏هاى 21 و 199 و يوسف، آيه 40 و نحل، آيه‏هاى 76 و 90 و مريم، آيه 55 و رعد، آيه 36 و شورى، آيه 38 و علق، آيه 12 و...

 94- قرآن، سوره انبياء، آيه 78

 95- قرآن، سوره‏هاى بقره، آيه 174 و نحل، آيه 115

 96- اصول حاكم بر قضاوت اسلامى و حقوق بشر در اسلام، نوشته ابوالحسن بنى‏صدر

 97- قرآن، سوره نحل، آيه 116

 

 

 

 

اصول راهنماى اسلام

 

 

فصل سوم‏

 

 

امامت‏

 

 

 

 

 

 

 امامت‏

 

 

 

      مى‏خواهم بر روى زمين خليفه‏اى قرار بدهم. آيا مى‏خواهى كسى را خليفه قرار دهى كه بر زمين فساد كند و خونها بريزد؟ (1) اين موجود با اينكه از راه نادانى و ستم بر زمين فساد مى‏كند، امانتى را كه همه ديگر آفريده‏ها از پذيرفتنش سرباز مى‏زنند، بر عهده مى‏گيرد (2):

 

       «همانا امانت را بر آسمانها و زمين و بر كوهها عرضه كرديم. از برعهده گرفتن آن سرباز زدند و از عهده دارى امانت ترسيدند. و انسان آن را بر عهده گرفت. با آنكه گرفتار جهل و ستم بود».

 

      انسان اين مسئوليت بزرگ را بعنوان خليفه خدا بر پايه آزادى  بر عهده مى‏گيرد كه خميرمايه سرشت او را تشكيل مى‏دهد. در حقيقت امانتى كه انسان بر عهده مى‏گيرد، مسئوليت رهبرى و رهبرى آگاهانه و آزاد است. دانستنى است كه انسان بنا بر فطرت، آزاد آفريده شده است. قوه‏ها و استعدادهاى دفاع از آزادى خود را دارد و با برعهده گرفتن بار امانت ادامه حيات در آزادى و رشد، مسئوليت دفاع از آزادى را نيز عهده دار مى‏شود. بدينسان قوه رهبرى، اختيار در انديشيدن و عمل كردن، نهاد انسان را تشكيل مى‏دهند. بدون اينكه انسان امام و آزاد خلق شده باشد، نه مى‏تواند مسئول باشد و نه بعنوان خليفه خدا، بار امانتى را كه همه ديگر آفريده‏ها از پذيرفتنش ناتوان شده‏اند، برعهده بگيرد.

 

 1- رهبرى و آزادى انسان‏

 

      اقتضاى رهبرى مسئول اينست كه انسان بر پايه عمل، داورى مى‏شود. اما وقتى مى‏تواند مسئول عمل خويش بشود كه مختار باشد. و آزادى عمل انسانى، بدون ابتكار و علم، بدون توانايى سنجش و روشيابى و بدون هدفدارى، معنى پيدا نمى‏كند.

      بدينسان انسان مجموعه‏اى از قوه‏ها است: قوه خليفةاللهى، قوه رهبرى، قوه انديشيدن و ابتكار و عمل كردن، قوه روش و علم جويى، قوه انتقاد، قوه بعثت و قوه آزادى. و از آنجا كه از راه عمل و انديشه، اين قوه‏ها را بفعل در مى‏آورد، موجودى هدفدار است. مسئوليت او بر اساس اين قوه‏ها است و با عمل خويش، بر حدود توانايى رهبرى و آزادى خود مى‏افزايد.

      قوه تشخيص صواب از گناه در او است. قوه اختيار در او است. آزادى تشخيص و انتخاب در او است. آزادى را هيچ رژيمى، هيچ مقامى به انسان اعطا نمى‏كند. آزادى نسبت به انسان خارج نيست. سخن نحله‏هاى جانبدار «ولايت نخبه‏ها» كه يا «عامه» را لايق آزادى نمى‏شناسند و يا آزادى را «طرفه كالايى» مى‏شمارند كه پس از بلوغ و رشد بايد بتدريج به «مردم» داد، انكار آزادى نهادى انسان است. انسان با عمل خويش، با عمل آزاد خويش، مى‏تواند رشد كند و آزادتر گردد. چرا كه استعداد انتخاب تقوى و فجور در او نهاده است (3):

 

      «و نفس و آنكه راست كرد (به عدل استوارش كرد). پس بدو علم تميز زشتكارى از پرهيزگارى داد.»

 

      همانطور كه اين استعداد در او نهاده شده است، قوه ارزيابى و انتقاد نيز در او نهاده شده است. قوه انتقاد نه استعدادى اعطا شده به گروه معينى و نه حق انحصارى گروه مشخصى است. از پايه‏هاى آزادى است و در هر موجود نهاده شده است. انسان بر نيك و بد خويش آگاه است (4):

 

      «راستى آنكه انسان بر نفس خويش بصير است».

 

      به دليل همين آگاهى از اختيار نهاده در خويش است كه آدم مسئول فريب خوردنش از شيطان است. او بايد از خدا مى‏پرسيد چرا نبايد ميوه ممنوعه را بخورد و نپرسيد. باز بايد شيطان، بر درستى وعده‏اش، دليل مى‏خواست و چون نخواست، آلت شد و از فطرت خويش بيرون رفت.

      از همان زمان كه آدمى از خود بيگانه شد، راه دراز بازگشت بخويش را بايد بمدد انتقاد طى كند. بايد اين انتقاد را جهاد بشمارد و به سه جهاد آزاد بگردد:

      امر به معروف و نهى از منكر كه حق همه انسانها از هر جنس و هر نژاد است و هيچكس را نمى‏توان از اين حق محروم كرد. چرا كه تكليف واجب و از فروع دين است.

      و اين جهاد وقتى برتر جهادها مى‏شود كه پيشاروى سلطان ستمگر و از او باشد (5):

 

      «برتر جهادها اظهار حق در حضور سلطان ستمگر است».

 

      اما اساس، جهاد اكبر يا انتقاد از خويش است.

      بلحاظ اهميت اين سه جهاد، قرآن بلاانقطاع بياد انسان مى‏آورد كه: آيا فكر نمى‏كنيد؟ آيا به تزكيه و تعليم خود قيام نمى‏كنيد؟ آيا بخود نمى‏آييد. آيا، آيا...

      و با اينهمه يادآورى، جز اينكه انسان بياد استعدادهاى خويش بيفتد و آنها را بكار بياندازد، چه هدف ديگرى دارد؟ بمدد انديشه ارزياب، انسان به انتقاد برمى خيزد و انديشه بدون عمل آزاد، به ارزيابى و انتقاد توانا نمى‏شود. از اينرو كتمان حق گناه است (6) سانسورها بايد برداشته شوند. هر سه جهاد، مبارزه با انواع سانسورها هستند براى ايجاد محيطى هستند كه در آن قول‏ها همه بتوانند اظهار شوند و آدمى درست‏ترين آنها را برگزيند (7):

 

 

      «مژده باد آن بندگان مرا كه به سخن‏ها گوش ميدهند و از بهترين آنها پيروى مى‏كنند.»

 

      علم ره آورد سعى آزاد پندار و گفتار و كردار است. علم از انتقاد و انتقاد از علم مايه مى‏گيرند و بدين دو، بعثت دائمى انسان ممكن مى‏گردد. استعداد تحصيل علم در انسان نهاده شده است (8):

 

      «به انسان دانشى آموخت كه نمى‏دانست».

 

      به انسان بيان و «اسماء» آموخت. (9) بنا بر اين نه كسى مى‏تواند بجاى ديگرى علم بياموزد و نه كسى مى‏تواند علم را به ديگرى تزريق كند. انسان خود بايد استعدادش را در تحصيل علم، بكار اندازد. آنكه دانسته خود را به ديگرى انتقال مى‏دهد و آنكه اين دانسته را به دستگاه اطلاعاتى خويش راه مى‏دهد، هر دو به اختيار اين كار را مى‏كنند و در آموزاندن و آموختن، از زور كارى ساخته نيست. به سخن ديگر، در دين و علم اكراه ممكن نيست. و به همين اختيار و به همين استعداد انتقاد و به همين استعداد دانش آموزى، انسان به سعى خويش مالك است (10):

 

      «و در حقيقت انسان جز سعى خويش ندارد.»

 

      و بلحاظ آنكه اين سعى مقرون به اختيار و انتقاد و علم است، انسان مسئول است. در اين مسئوليت، همه اعضاى او شركت دارند (11):

      «از آنچه بدان علم ندارى پيروى مكن و در آن ممان. همانا شنوايى و بينايى و دل، همه و همه، مشغولند».

 

    تاكيد بر مسئوليت انسان، تا بدين پايه. در عين حال تاكيد بر اختيار او و نيز هشدار به انسان است كه امانت را از ياد نبرد و بداند كه نه تنها ارزش انسان به مسئوليت‏شناسى است، بلكه از دست هشتن مسئوليت، خود بخود، از دست دادن آزادى است. انسانى كه در مسئوليتها، بخصوص مسئوليت رهبرى شركت نمى‏كند، از آزادى خويش چشم مى‏پوشد و اين چشم پوشى ظلم و جهل و شكستن عهد خدا است. اقتضاى مسئوليت وفاى بعهد است (12):

 

      «و عهد خدا مسئول است.»

 

      بدينسان، روشن مى‏شود كه بدون اختيار و علم و انتقاد و مسئوليت و ابتكار، انسان نمى‏تواند بار امانت رهبرى را برعهده بگيرد و خليفه خدا بگردد. اقتضاى خليفةاللهى و امانت پذيرى اينست كه از صفات ثبوتيه خداوند، در انسان نهاده باشد و نهاده است. بدينخاطر است كه على مى‏گويد: خود را بشناس تا خداى را بشناسى. وقتى انسان استعدادهاى نهاده در خويش را شناخت و رشدشان را به انديشه و عمل ديد، خود را موجودى نسبى مى‏يابد كه توانايى گسترش ادامه استعدادهاى خويش را تا بى‏نهايت دارد. اين موجود نسبى و فعال، ميان هدايت و گمراهى، انتخاب مى‏كند و كسى بار عمل ديگرى را به دوش نمى‏گيرد (13):

 

      «هر كس هدايت جست، خود را هدايت كرده است و آن كس كه گمراهى يافت، خويش را گمراه كرده است. هيچكس بار عمل ديگرى را بر دوش نخواهد كشيد.»

 

      نه تنها كسى بار عمل ديگرى را بر دوش نمى‏گيرد و هدايت اجبارى نيست، بلكه هيچكس، حتى پيامبر، بر اين اختيار پاسدار مردمان نيست (14):

 

      «بگو اى مردم از خدايتان حق به شما آمد. پس هر كس هدايت جست، هدايت مى‏يابد و آن كس كه گمراهى يافت، همانا گمراه مى‏شود و من (پيامبر) پاسدار شما نيستم».

 

      بدينقرا، رشد و بسط استعدادها راه شناسايى روز افزون خدا است. اين انسان است كه با رشد، خداشناس مى‏شود و به او نزديك مى‏گردد. و با روى  گرداندن از رشد، خدا و خود را گم مى‏كند و از راه او دور مى‏شود. اينك معنى اين سخن امام على كه: «خدا در درون ما است نه با يگانگى و در بيرون ما است نه با بيگانگى» را روشن‏تر مى‏يابيم. چه پرتو خيره كننده‏اى بر شخصيت انسان مى‏تاباند! نسبى كه از راه فعاليت در فضايى خدايى مى‏شكفد. آزاد، باز هم آزادتر مى‏شود...

      بدينسان، آزادى شرط رهبرى و هدف رهبرى بسط آزادى و رشد انسان است:

 - وقتى ابتكار از آدمى ساخته است و مى‏تواند زمان به زمان، بر چندى و چونى ابتكار بيفزايد، چگونه مى‏توان خلاقيت مطلق را انكار كرد؟ و چرا انسان فضاى سعى خويش را محدود گرداند؟

 - وقتى آدمى به علم نسبى دست مى‏يابد و زمان به زمان بر دامنه اين علم مى‏افزايد، چگونه بتواند علم مطلق را انكار كند و چرا انسان افق پژوهش خويش را بسته گرداند؟

 - وقتى مسئوليت رهبرى نسبى از او برمى آيد و زمان به زمان بر چند و چون مسئوليت امامت خويش مى‏افزايد، چگونه رهبرى تمام رها از زور و جبر را انكار كند و چرا بايد فضاى خويش را تنگ گرداند؟

 - وقتى از آزادى نسبى برخوردار است و زمان به زمان، بر عرصه آزادى مى‏افزايد، چگونه اختيار مطلق را انكار كند و چرا بايد از اين آزادى بگريزد؟

 - وقتى انسان بطور نسبى زيبا است (15):

 

      «هر آينه انسان را در زيباترين اندازه‏ها آفريديم».

 

      و زمان به زمان، بر اين زيبايى مى‏افزايد، چگونه بتواند زيبايى مطلق را انكار كند و چرا بايد از اين زيبايى روى برتابد؟

 - وقتى...

  

     «خود را بشناس تا خداى را بشناسى و خدا در ما است نه به يگانگى و در بيرون ما است نه به بيگانگى»

 

      و بلحاظ خصلت سعى كه بر خود افزا و تكاثرپذير است. رهبرى انسان آينده گرا و هدفدار است. از اينرو است كه اسطوره پرستى و ماندن در گذشته، با وديعه خليفة اللهى كه نزد انسان است، ناسازگار مى‏گردد و به شرحى كه ديديم، محبوس كردن سعى در قالب و اشكال گذشته، چه بشكل كفر و چه بشكل خدا پرستى، انكار خدا و بيگانه شدن از خويش و جهت تخريبى دادن به سعى است. با اينحال، باز سعى  ساختها را مى‏شكند و انسان، بيمن بعثت، راه به افق آينده را مى‏گشايد. بدينقرار، سعى بدون امامت ممكن نمى‏شود. بدينخاطر است كه انسان امانت خدا را مى‏پذيرد: در انديشه و عمل، در انتقاد، در ابداع و ابتكار، در روش شناسى و علم، در جهت  و هدف‏شناسى و در همه مسئوليتها، پايه و مايه آزادى است و آزادى اساس امامت است. انسان به امامت رشد مى‏كند و آزادتر مى‏شود.

      از اينرو، براى آنكه اين انسان از توحيد بيگانه نشود، براى اينكه وقتى در تناسبات و مناسبات قدرت، خود را گم كرد، بتواند بخود آيد، به هشدار نياز دارد. به اين نياز دارد كه خود را همواره نسبى و فعال بگرداند و در صراط مستقيم رهبرى خدا قرار بدهد (6):

 

      «و آنها كه وقتى عمل زشت آشكارى مى‏كنند و يا بخود ستم روا مى‏دارند، خدا را بياد مى‏آورند و از گناهان خويش پوزش مى‏طلبند».

 

      بدينقرار، نه تنها رهبرى استعدادى است كه مجموع فعاليتهاى هر پديده را در خود منعكس مى‏كند و آشكار نشان مى‏دهد، بلكه همه پديده‏ها به امامت، پديده‏اند (17):

     

      «و رهبرى هر پديده عملكردش را يادداشت مى‏كند و آشكارا باز مى‏تاباند.»

 

 

 2- عموميت امامت

 

      در بند پيش روشن شد كه استعدادهاى گوناگون، يكديگر را ايجاب مى‏كنند. و خميرمايه همه استعدادها، استعداد رهبرى است. اينك مى‏خواهيم روشن كنيم كه نه تنها انسان امام خلق شده است، بلكه علم و روش علمى، تصديق بيان قرآن است:

 

       «و كل شئى احصيناه فى امام مبين»

 

      به سخن ديگر، نه تنها در همه پديده‏ها، از كوچك‏ترين تا بزرگترين، رهبرى وجود دارد، بلكه مجموع فعاليتها و روابط درونى و بيرونى هر پديده، در رهبريش منعكس و ضبط مى‏شود. روشن كردن اين امر، امكان مى‏دهد خطوط اصلى رهبرى پيشنهادى براى جامعه را، بر وفق اصول راهنما، اندر بيابيم.

      امروز، و فردا بيشتر از امروز، موضوع علم شناخت امامت است:

 - در شناخت الكترون، علم تا اينجا رسيده است كه داراى رهبرى است. اين رهبرى با اخذ اطلاعات از محيط زيست خويش، فعاليتها و روابط داخلى و خارجى الكترون را تنظيم مى‏كند. اين فعاليتها و روابط در لوح اين رهبرى تنظيم و ضبط مى‏شوند. اين رهبرى با چند رشته عمل كه بر روى اطلاعات بدست آورده، انجام مى‏دهد، هدف و جهت و مسير فعاليت الكترون را تعيين مى‏كند.

 - در شناخت يك انسان، علم به همين نتيجه رسيده است.

 - در شناخت گروهها و جامعه در برگيرنده گروهها، كار علم تحصيل معرفت درباره رهبرى گروه و جامعه است. چرا كه اين رهبرى حاصل روابط درونى و بيرونى و مناسبات و تناسبات قوايى است كه به اين روابط ساخت مى‏دهند. همه اين امور در رهبرى باز مى‏تابند. براى مثال، دولت حاصل روابط درونى و بيرونى جامعه ملى است و اين روابط و تغييراتشان را بروشنى در دولت مى‏توان ملاحظه كرد.

 - فلسفه نيز از ديرگاه بكار شناخت رهبرى هستى مشغول بوده است و هنوز بهمين امر مشغول است.

      اينكه علم به شناخت امامت مى‏پردازد، خود به خود، بمعناى آنست كه:

 الف - در هر پديده‏اى رهبرى وجود دارد، تمام اجزاء پديده در اين رهبرى شركت دارند. و اين رهبرى در فعاليت اجزاء پديده حضور دارد و جهت و مسير و هدف‏ها را تعيين مى‏كند. در نتيجه:

 ب - روابط درونى و بيرونى هر پديده، نوع رهبرى را تعيين مى‏كنند. در نتيجه:

 ج - رهبرى در فصل مشترك درون و بيرون قرار مى‏گيرد. در نتيجه:

 د - مجموع سعى پديده در رهبرى تنظيم و ضبط مى‏شود و رهبرى گزارشگر آشكار سعى‏هاى پديده است:

 

 

      «و كل شئى احصيناه فى امام مبين»

 

      پيش از زمان ما، بنا بر طرز فكر حاكم، انسان تابع طبيعت و يا طبيعت تابع انسان شمرده مى‏شد. اينك تمايل به اين است كه ميان انسان و طبيعت، رابطه تازه‏اى بر اساس نسبى و فعال شمردن هم انسان و هم طبيعت بايد جست. در جامعه نيز، چه نخبه گرايى ارسطويى كه در اديان بمثابه اصل پابرجا مقبول شد و چه نخبه گرايى افلاطونى كه در بخش عمده‏اى از ايده ئولوژى‏هاى زمان ما اصل موضوع تلقى مى‏شود. «عوام» باكارپذيرى و اطاعت در رهبرى شركت مى‏كنند. اما امروز تمايل عمومى به فعال شمردن عوام و شركت دادن هر چه بيشتر مردم در مسئوليت رهبرى است.

     به دليل وجود امامت در همه پديده‏ها و بطريق اولى در انسان، انسان فعال و مسئول تلقى مى‏شود و در رهبرى شركت مى‏كند. امانتى كه انسان بر عهده گرفته است، جز اين مسئوليت نمى‏تواند باشد. اين مسئوليت، مسئوليت در برابر خدا و مسئوليت در برابر خلق است:

      مسئوليت در برابر خدا، ايمان به او است، كاملترين نمونه مؤمن كسيست كه عمل او تجسم اصول راهنما باشد و پيامبر بهترين الگو است (18):

 

      «و به تحقيق، پيامبر خدا، الگويى نيك براى شما است».

 

      ابراهيم و همه مؤمنان در روبرتافتن از شرك و روى نهادن به توحيد، الگوى احسن هستند (19). اقتضاى  اين مسئوليت، عمل بر وفق اصول راهنما است: زمينه عمل، توحيد، عمل خود بعثت، نقش عمل كننده امامت، خط عمل عدالت و فضاى عمل، بى نهايت و جهت آن معاد يا دستيابى به توحيد خالص است.

 

      مسئوليت در برابر خود و ديگران، گذشتگان و معاصران و آيندگان، و طبيعت، از مسئوليت اول ناشى مى‏شود. اين مسئوليت همگانى است (20):

 

      «همه شما مسئول هستيد».

 

      با توجه به اين واقعيت كه انسان در مناسبات و تناسبات قدرت، از خود بيگانه شده است، مسئوليت مؤمن، در مقام امامت، كاستن از وجه تخريبى سعى و افزون بر وجه سازنده سعى و تلاش براى مشاركت روزافزون انبوه عظيم مستضعفان در رهبرى است. انبوه عظيم كسانى كه به اطاعت محكوم شده‏اند و، همواره به زور، از مشاركت در رهبرى محروم نگاه داشته شده‏اند، بدينقرار، عمده‏ترين وجه مسئوليت دوم، سعى در مشاركت دادن روزافزون «توده هاى مردم» در رهبرى است تا آنجا كه اراده خداوند تحقق پيدا كند (21):

 

      «و اراده ما بر اين است كه بر مستضعفين روى زمين منت گزاريم و آنان را امامان بگردانيم و وارثان زمين قرار دهيم.»

 

      تحقق اراده خداوند، بنا بر قول خودش، موكول به تغيير ما است (22) و اين تغيير بايد در جهت دستيابى مستضعفان به امامت انجام پذيرد. تا انسان گوهر گم كرده خويش را باز بجويد. يعنى در مسئوليت امامت شركت كند. و همانطور كه آمد، باورها در اين جهت تحول مى‏كنند و مى‏توان به جرأت گفت بشر دارد وارد عصر جديدى مى‏شود كه با عصرهاى پيشين اين تفاوت بزرگ را دارد كه در آن مستضعفان امام و وارث زمين مى‏شوند.

      در اينجا اين سئوال محل پيدا مى‏كند كه اگر هر كسى امام است و در رابطه با خدا تصميم مى‏گيرد و عمل مى‏كند، پس اصل امامت بمعناى قبول نحله آنارشيسم نمى‏شود؟ جواب اينست كه جامعه از هر جهت آزاد كه در آن هيچكس درباره ديگرى تصميم نمى‏گيرد، در معاد تشكيل يافتنى است. در جهان ما بلحاظ دو واقعيت، يكى مناسبات و تناسبات قدرت، و ديگرى نسبى و فعال بودن انسان، بناگزير تصميم بايد جمعى باشد و تصميم‏گيرى و اجراى تصميم سازمان پيدا كند. بدينقرار، شورا اساس تشكيلات سياسى مى‏گردد (23):

 

      «امرشان به شورا است ميانشان»

 

      پس از جنگ احد و شكستى كه از جمله نتيجه رأى اكثريت بود، بنياد نوپاى شورا، به خطر افتاد. آيه زير، شورا را بمثابه اساس سازماندهى سياسى جامعه اسلامى تثبيت كرد (24):

 

      «پيامبر! اين به لطف خدا بود كه نسبت بدانها آشتى جويى و بردبار شدى، اگر سخت دل مى‏شدى، از حول تو پراكنده مى‏شدند. پس از آنها در گذر و ببخشايشان و در امر با آنها شور كن. پس چون عزم كردى، بخدا توكل كن. همانا خدا متوكلان را دوست مى‏دارد.»

 

      بدينقرار، شورا تصميم مى‏گيرد و ولى امر آهنگ كار مى‏كند. يعنى تصميم شورا را با عزم راسخ به اجرا مى‏گذارد. جانبداران نحله ارسطو كه آرزوى استقرار استبداد دينى را دارند و عوام را «كل انعام» مى‏شمارند، مدعى مى‏شوند كه معنى «فاذا عزيمت» اينست كه پس از رأى شورا، تصميم با ولى امر است. حال آنكه مرحله عزم بعد از مرحله تصميم است و تا تصميم گرفته نشده باشد، عزم معنا پيدا نمى‏كند. از اين گذشته، اگر قرار بود پيامبر تصميمى غير از تصميم شورا اتخاذ كند، خداوند از او نمى‏خواست توكل بخدا كند. چرا كه تصميم پيامبر يا از روى غرض و يا در مقام پيامبرى و اجراى امر خدا، اتخاذ مى‏شد. در حالت اول، از مقام پيامبرى تا حد مستبد خود رأى، سقوط مى‏كرد و توكل بخدا ديگر معنى پيدا نمى‏كرد. در حالت دوم، تصميم و عزم در يد خدا بود و نه شورا و نه تصميم شورا و نه عزم پيامبر، معنى پيدا نمى‏كردند. توكل وقتى معنى مى‏دهد كه پيامبر در درستى رأى شورا ترديد مى‏كند. بقول طالقانى (25):

 

      «فاذا عزمت فتو كل على‏الله ان‏الله يحب المتوكلين» تفريع بر شاور هم فى‏الامر» است. كه چون در مشاوره، رأى بر انجام كارى قرار گرفت و بايد عزم كنى و تصميم قاطع بگيرى. ديگر ترديد و دو دلى بخود راه ندهى...

      با اين لحن قاطع، تاييد كردن شورا و موكول كردن تصميم به شورا، پس از آن بود كه با آن عواقب سخت و ناگوارى كه شوراى احد پيش آورد و آن ضربه‏اى كه بر مسلمانان وارد شد و آن بزرگانى كه از دست داد و آن شكاف و تفرقه فكرى و جنگى كه در اجتماع آنان پديد آمد و نزديك بود يكسره متلاشى شوند، همه آثار شورا بود كه مدينه را بى پناه گذرادند و بر خلاف نظر شخصى آن حضرت (پيامبر)، بسوى دشمن راندند. با همه اينها باز اصل شورا را تحكيم مى‏كند. چون پايه اجتماع اسلام است و براى هميشه. تا انديشه‏ها و استعدادها بروز كنند و هر صاحب  رأى خود را شريك در سرنوشت بداند و مسلمانان براى آينده و هميشه تربيت شوند و بتوانند در هر زمان و هر جا، بعد از غروب نبوت، خود را رهبرى كنند...»

 

 

      بدينسان معلوم است كه بنا بر تثبيت اصل شورا است و خداوند خطاب به پيامبر مى‏گويد در اجراى تصميم، ترديد و بيم بخود راه مده و بخدا توكل كن. در آيه بعد پيشتر تاكيد مى‏كند و واضح‏تر مى‏گرداند كه نظر به رأى شورا و اجراى آنست. اگر چه جا داشت به پيامبر بگويد اگر با مردم بد سلوك بودى، از اطرافت پراكنده مى‏شدند و كدام بد سلوكى بيشتر از اين كه شورا را تشكيل بدهد و به نظر و رأى شورا اعتنا نكند و تصميم شخصى خود را به اجرا بگذارد؟

      اين پاسخ اگر مسئله را از لحاظ فرد حل مى‏كند، از لحاظ گروه حل نمى‏كند. توضيح آنكه آيا شوراها هر يك، خودكامانه، تصميم مى‏گيرند و تصميم خود را از راه ولى امرى كه بر مى‏گزينند، به اجرا مى‏گذارند؟ آنارشيسم فردى خير اما آنارشيسم گروهى بله؟

      پاسخ آن است كه باز بلحاظ آنكه ما در دنياى واقعيتها بسر مى‏بريم، ناگزير هر جامعه به رهبرى عمومى يا ولايت امر نياز دارد. تصميمهاى خرد در شوراها اتخاذ و تصميمهاى كلان در شوراى عمومى جامعه، اتخاذ مى‏شوند و از سوى ولى امر به اجرا گذاشته مى‏شوند. بدينسان هم سازمان سياسى جا و محل پيدا مى‏كند و هم ولى امر. با اين خصوصيت كه در سازمان سياسى، افراد نسبى و فعال هستند و بصفت امام عمل مى‏كنند.

      هنوز ما بايد به سئوالى ديگر جواب بدهيم و آن اينكه آيا ميان اين برداشت از اصل امامت و اين سخن كه رهبرى مسئول، امانت خداوند، نهاده در هر انسان است، با اصل اطاعت از خدا و رسول و اولوالامر، ناسازگار نيست؟ مى‏دانيم كه قرآن دستور مى‏دهد (26):

 

      «اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد رسول و اولوالامر از خود را»

 

      پيش از اين توضيح داديم كه دو نظر وجود دارند: يك نظر جانبدار اصل اطاعت از رهبرى است و يك نظر جانبدار اصل مشاركت در رهبرى است. اگر اصل بر مشاركت در رهبرى باشد، پس بايد ببينيم چه وقت تناقض و تزاحم ميان مشاركت و اطاعت وجود پيدا نمى‏كند. در مقام حل مشكل، به ياد خواننده مى‏آورد كه در فصلهاى توحيد و بعثت و نيز امامت - تا اينجا - توضيح داده شده كه اطاعت از طاغوت كفر به خدا است. و اينكه پيامبر وكيل و صاحب اختيار و... مردم نيست. معلوم شد كه پيامبر درويش را چسان تعريف مى‏كند و جمع درويشان را چگونه جمعى مى‏شمارد. با نظر داشت اين معانى مى‏توان فهميد كه ميان او اصل شورا و اطاعت وقتى تناقض و حتى تزاحم بوجود نمى‏آيد كه فرق تصميم و اجرا را از ياد نبريم. در واقع، در شورا، همه در گرفتن تصميم شركت مى‏كنند و وقتى تصميم گرفته شد، همه از تصميمى كه در گرفتنش شركت كرده‏اند و بايد از جانب ولى امر به اجرا گذاشته شود، اطاعت مى‏كنند. غير از اين راه حل، هيچ راه حل ديگرى نمى‏توان يافت كه به تناقضهاى بسيار سر باز نكند. جا دارد خاطرنشان خواننده بكنم كه آيه‏هاى قرآن چنان انطباقى با اصلهاى راهنما دارند كه اگر مفسرى بخواهد معنايى به يكى از آيه‏ها بدهد كه مخالف اصلهاى راهنما باشد، در جا، تناقضهاى بسيار ميان آن معنى و معانى ديگر آيه‏ها پيدا مى‏شود. با اين محك، مى‏توان راست و دروغ تفسيرها را به آسانى از يكديگر بازشناخت. براى مثال، نشاندن اصل اطاعت بجاى اصل مشاركت، با اصل شورا تناقض پيدا مى‏كند. اگر بخواهيم تناقض را آنسان حل كنيم كه جانبداران استبداد دينى حل كرده‏اند و بگوييم شورا براى بحث و روشن كردن جوانب امر است و تصميم با ولى امر است، تناقضهاى بزرگ و حل نكردنى بروز مى‏كنند. از جمله اين دو تناقض، ولى امر اگر مستبد نباشد بايد خدا باشد تا رأى جامعه را ناصواب و رأى خود را عين صواب بداند. در اين صورت ديگر چرا بايد توكل بخدا كند؟ و اگر مردم رأى ندارند، چرا همه مسئولند و چرا چشم و دهان و گوش و همه اعضاشان مسئولند؟

      بدينسان اگر ولى امر در تصميم‏گيرى خودكامه باشد، ميان اصل شورا و اصل اطاعت از رهبرى، تناقض بوجود مى‏آيد. با توجه به رويه پيامبر و توضيحهاى بالا و رويه‏اى كه در تمامى جامعه‏هاى بشرى در پيروى از تصميم متخذ بوجود آمده و ادامه دارد. اين دو آيه قرآنى به شرح بالا، با يكديگر تناقض و حتى تزاحم ندارند.

      آيه اخير دعوت از مسلمانان به ترك رويه‏اى است كه در همه جامعه‏ها از ديرباز وجود مى‏داشته و در زمان ما نيز وجود دارد و آن اينكه در يكى جمع، كسانى كه تصميم متخذ را بسود خود نمى‏يابند، از اطاعت آن، سرباز مى‏زنند و اختلاف پيش مى‏آورند.

      شركت در رهبرى و ايفاى نقش امام، يكى از ضابطه‏هاى تقوى است. هر اندازه ميزان شركت در رهبرى بيشتر باشد، هر اندازه امامت بيشتر تعميم يافته باشد، تقوى بيشتر است و هراندازه تقوى بيشتر تعميم يافته باشد، نشان آنست كه مردم بيشتر در رهبرى شركت مى‏كنند. نيايش متقى كه (27):

 

      «و قرار بده ما را امام براى پرهيزگاران»

 

      نه تنها ارزش بى چونى است كه قرآن به رهبرى و مشاركت در آن مى‏گذارد بلكه ضابطه تقوى را امامت و همگانى شدن آن قرار مى‏دهد. در حقيقت تقوى اختصاص به كس يا گروه خاصى ندارد. همه مردمان به تقوى دعوت شده‏اند و بالاتر درجه تقوى، امامت بر پرهيزگاران است. بدينقرار اسلامى كردن جامعه به عموميت پيدا كردن تقوى و نشانه درجه تقوى، ميزان مشاركت در امامت جامعه است.

 

 3- انواع امامت

 

      آياتى كه در آنها، قرآن به توصيف اهل تقوى مى‏پردازد، آنها را مردمى وصف مى‏كند كه  به سه نوع كار قيام مى‏كنند: امامت و عمل صالح و ارزيابى و انتقاد و تحصيل علم (28):

 

      «و هر كس از زشتى روى برتابد و عمل صالح كند، بديهى است كه به توبه، بخدا باز مى‏گردد* و آنها كه به ناحق شهادت نمى‏دهند و هرگاه با كار لغو رويارو، مى‏شوند، بدان تن نمى‏دهند و با بزرگوارى از آن در مى‏گذرند* و آنها كه وقتى متذكر آيات خدا مى‏شوند، در آنها كر و كور نمى‏نگرند* وو آنها كه مى‏گويند خدايا... ما را امام پرهيزكنندگان بگردان.»

 

      وقتى در تركيب كار در جامعه‏هاى گذشته و حال مى‏نگريم، مى‏بينيم مشخصه جامعه‏هاى رشد نيافته اينست كه اكثريت نزديك به اتفاق مردم از سه نوع كار، تنها به يكى دسترسى دارند و آنهم كار يدى است. در اين كار نيز اختيار توليد با آنها نيست و در اداره آن شركتى ندارند. از كار رهبرى و كار علمى و ابداع و انتقاد نيز محروم هستند. در جامعه‏هاى صنعتى باز اكثريت جامعه به دو نوع كار اخير، بطور صورى، حق و دسترسى دارند. ولى بطور واقعى از اين كارها محرومند و دسترسى آنها به كار يدى به اندازه عرضه اين كار است. اگر عرضه كار كافى نبود، بناگزير بيكار مى‏شوند و بحران بيكارى بوجود مى‏آيد.

      بدينقرار نشانه واقعى رشد، تغيير واقعى در تركيب كار است. هر اندازه سهم دو نوع كار رهبرى و كار علمى و ابداع و انتقاد، بيشتر باشد، درجه رشد جامعه بالاتر است. اين تغيير، در عين حال، نشانه بسط آزاديها و كاهش ميزان قهر در جامعه است. بنابراين، از ضابطه‏هاى تعميم امامت در جامعه، تغيير تركيب كار  عموم در جامعه، تغيير تركيب كار عموم در جهت افزايش مشاركت مردم در مسئوليت رهبرى است. از اين ضابطه، ضابطه‏هاى ديگر حاصل مى‏شوند و با آن همراهند: تعميم آزاديها، تعميم مسئوليت، تعميم آموزش، تعميم انتقاد، كاهش فعاليتهاى تخريبى و تضاد قوا، افزايش نيروهاى محركه رشد، تعميم شركت در جهت و هدف يابى و... نتيجه تعميم امامت در جامعه هستند.

      با اين تعميم‏ها، جامعه از گروههاى متخاصم و اسير مناسبات و تناسبات قدرت، بتدريج بيرون مى‏رود و به جامعه توحيدى نزديك مى‏شود. جامعه متقى‏ها، جامعه‏اى است كه در آن، كار تخريبى روى به كاهش مى‏گذارد و كار سازنده روى به افزايش مى‏نهد. جامعه ايست كه اعضايش روز به روز بيشتر پرهيزگار مى‏شوند و بيشتر در رابطه با خدا و براى خدا عمل مى‏كنند و در نتيجه، متقى‏ها يار يكديگر و امام يكديگر مى‏شوند. رهبرى در اين جامعه با رهبرى در جامعه شرك آلود و پرتضاد، تفاوتى كيفى دارد.  نشانه تحول جامعه در جهت توحيد، شركت هر چه بيشتر مردم در بعثت، در مفهومى است كه در فصل پيش شرح كرديم. هر اندازه كم و كيف تغيير بيشتر و آهنگ رشد سريع‏تر و ميزان رشد بزرگتر، امامت عمومى‏تر و هراندازه امامت عمومى‏تر، اين تغيير بزرگ‏تر است. بدينقرار، رشد و عدم رشد و آهنگ و ميزان هر يك را، در «امام مبين» بايد جست. نشانه رشد، انسانها خود هستند و نه ثروتها. جامعه‏اى كه مخالف منفى بزرگترى بوجود مى‏آورد، جامعه‏اى كه مخالف منفى، يعنى مخالفى را نابود نمى‏كند كه وظيفه اجتماعيش تغيير نظام اجتماعى است و تمامى امكانات رشد را براى آن فراهم مى‏آورد، جامعه‏اى  است كه رهبرى در آن تعميم پيدا كرده و در مسير استقرار توحيد به حركت و بعثت در آمده است. و جامعه‏اى كه نيروى مخالف منفى در آن سركوب مى‏شود، جامعه واپس گرايى است كه در جهت تشديد تضادهاى اجتماعى شتاب مى‏گيرد.

 

 

 انواع امامت‏

 

      از صفاتى كه قرآن براى مؤمن و متقى از سويى و مشرك و كافر از سوى ديگر ذكر مى‏كند، روشن مى‏شود كه به دو نوع امامت قائل است:

 

 - امامت بر اساس توحيد؛

 - امامت بر اساس شرك‏

 

      اين صفات را مى‏توان به 5 دسته تقسيم كرد: صفاتى كه به رابطه انسان و خدا راجعند (توحيد) و صفاتى كه به عمل بر وفق كتاب و عقيده راجعند (بعثت و نبوت) و صفاتى كه به رهبرى راجعند (امامت) و صفاتى كه تعيين كننده نوع انديشه و عمل آدمى هستند (عدالت) و صفاتى كه به هدفدارى و منعكس كردن هدف غائى در انديشه و عمل راجعند (معاد). اين صفات در عين حال، رابطه انسان با خويش و با طبيعت و چهار وجه واقعيت اجتماعى را در بر مى‏گيرند: وجه سياسى و وجه اقتصادى و وجه اجتماعى و وجه فرهنگى.

      اينك براى آنكه توصيف و تحليل‏هايمان در سه فصل  توحيد و بعثت و امامت روشن‏تر شوند و توصيف و تحليل‏هاى دو فصل بعد واضح‏تر گردند، جدول مقايسه صفات عمده اين دو دسته را، به استناد قرآن، ترتيب مى‏دهيم:

 

 

 صفات مؤمن و متقى (29):

 

      خداپرستى و خدادوستى - خلافت خدا- انديشيدن - نمازگزارى - ذكر - توكل - توبه - ايمان به كتاب و رسول - اطاعت خدا و رسول - خردمندى - علم - مسئوليت - امامت و هدايت متقى‏ها و ولايت بر و برادرى با مؤمنان - توحيد و دوستى - جهاد - امانت دارى - يكسانى قول و فعل - راست گويى - عهددارى - عفو - اعتماد به نفس - صبر و ثبات قدم - فروخوردن غيظ - عفت - شهادت - انذار - اسوه و الگو شدن - عدالت - قسط - انتقاد كردن و پذيرفتن - آزادگى - عمل صالح - نفاق - خدمتگزارى - و نه به: علو جويى - سلطه‏گرى و سلطه پذيرى - ظلم - قتل نفس - فساد و فسق - خوردن مال به باطل - رباخوارى - ازدواج اجبارى - پايبندى به منافع شخصى، خانوادگى و گروهى و غفلت از ياد خدا - فتنه انگيزى - سوء ظن - يأس و...

 

 صفات كافر و مشرك (30):

 

      كفر بخدا - پشت كردن بخدا - انعزال از خليفة اللهى - تفكر و تعقل نكردن - اسطوره و شخصيت پرستى - بى‏ايمانى به كتاب - امامت و ولايت كفر - بى خردى - جهل - دشمنى و تضاد و نفاق - اطاعت از طاغوت - گمراهى - انتقادناپذيرى - انكار حق - سانسور كردن - دروغگويى - مكر و كيد - فتنه‏گرى - يأس - حسادت - بخل - غيظ - ظن - تمسخر - حميت جاهلى - شقاوت - غرور - استكبار و طغى و علوطلبى - استبدادطلبى - خيانت - عهدشكنى - ظلم - نفع پرستى - آدمكشى - تقدم منافع شخصى و گروهى بر عقيده - جنگ‏طلبى - عمل تخريبى خسارت افزا - انفاق در راه كتمان حق و سد راه خدا - دنيا و مال پرستى - رباخوارى - تكذيب معاد - باور به سراب به جاى باور به آينده واقعى و...

       از مقايسه صفات دو گروه مؤمنان و متقيان با گروه مشركان و كافران، به آسانى پى مى‏بريم كه:

 الف - خميرمايه همه صفات و مؤمنان و پرهيزكاران، عدم زور و خميرمايه همه صفات كافران و مشركان را زور تشكيل مى‏دهد.

 ب - برخلاف كوشش آنها كه سعى دارند اسلام را نوعى رابطه ميان انسان و خدا، بريده از واقعيتهايى نشان بدهند كه زندگانى اجتماعى انسان را تشكيل مى‏دهند و انسان در ميان اين واقعيتها، با اعمال سازنده و نيز تخريب، در جريان تاريخ مى‏سازد و ساخته مى‏شود و نيز خراب مى‏كند و خراب مى‏شود، قرآن ميان انسان ساخته و سازنده اين واقعيتها و باور راهنمايش، رابطه‏اى مستقيم برقرار مى‏كند: باور به خدا و يا ناباورى به خدا را يك امر ذهنى تلقى نمى‏كند، بلكه بازتاب آن باور و اين ناباورى دو گروه انسان را بوجود مى‏آورد.

 ج - نه تنها ميان باور به خدا و نوع انسان رابطه مستقيم برقرار مى‏كند، بلكه ناباورى به خدا را افتادن در دام زورپرستى مى‏شناسد. بدينقرار تبلور باور بخدا، اصل راهنما كردن موازنه عدمى است و اين اصل باصفاتى كه براى كافران و مشركان قرار مى‏دهد. تضاد دارد و از اين صفات است كه بايد خدا شناس را از خدا نشناس تميز داد. به رها كردن توحيد و اصل راهنما كردن ثنويت راه رشد از راه غى، جدا مى‏شود. در راه رشد، بلحاظ خاصيت عمل كه انباشت است، فرداها بهتر از ديروز و امروز مى‏شوند و در راه غى، بعكس فرداها روزهاى خسران و بدتر از ديروزها و امروزها مى‏گردند (31):

 

      «و زمان شهادت مى‏دهد كه انسان در زيانكارى است* مگر آنها كه ايمان مى‏آورند و عمل نيكو مى‏كنند و يكديگر را به حق و شكيبايى در استقامت مى‏خوانند».

 

      بدينقرار ، فعاليتهاى  مشخص انسان در جريان تاريخ (عصر) گزارشگر باور يا ناباورى به خدا است. به سخن ديگر قرآن امر واقع ديرپايى را بمثابه قاعده‏اى بيان مى‏كند: ناباورى به خدا باور به زور است. ناباورى به زور، باور به خدا است. ناباورى به زور، اگر باور به خدا نباشد، سرانجام به باور به زور منحرف مى‏شود. تجربه‏هاى فراوان در گذشته و دوران معاصر، گواهى ميدهند كه بدون باور به خدا، نمى‏توان جامعه‏اى بنا كرد كه در آن زور مدار رابطه‏هاى اجتماعى نباشد. تجربه‏هاى بسيار ديگرى وجود دارند كه نشان مى‏دهند، بنام باور به خدا، زور مدار رابطه‏ها گشته است و بنام دين ستمگرانه‏ترين استبدادها برقرار شده‏اند. از اينروست كه ضابطه، عمل و نوع رهبرى بر اصل موازنه عدمى است و نه اظهار تنهاى باور به خدا. اين نكته گفتنى است كه از دوران معاويه ببعد كه حاكمان براى استقرار استبداد به فلسفه يونانى روى آوردند، دو كار باهم انجام مى‏گرفتند:

 - ستايش از خدا و ايجاد رابطه‏اى ذهنى ميان انسان و خدا، بريده از عمل روزمره انسان، در بناى اين جهان ذهنى، از هيچ كوششى دريغ نمى‏شد تا ثنويت اصل راهنما شود و ميان ذهن و عين ثنويتى بوجود آيد. عين يعنى فعاليتهاى مشخص از توقعات استبداد پيروى كند و ذهن اعمال تخريبى را جبران نمايد:

 

 ثواب جبران گناه مى‏كند!

 

 - در عوض، بر بيان صفات مؤمن و كافر، سانسور برقرار مى‏گشت. تا اعتقاد به رابطه ميان خداشناسى و عمل مشخص، بتدريج جاى خود را به اعتقاد به ثنويت بدهد. ثنويتى كه بنا بر آن، معاويه و هر حاكم ستمگرى، ستمهاى خويش را با باور به خدا جبران مى‏كنند. به سخن ديگر، در ساز و كار جبران، خدا عاشق خويش مى‏گشت كه هر ستمى را با ستايشى كه ستمگر از او مى‏كرد، در دو كفه ترازو مى‏گذاشت و چه بسا كفه ستايش سنگين‏تر مى‏گشت! معنويتى كه نه تنها بريده از ماديت كه مقابل ماديت! اين همان از خودبيگانگى در استبداد دينى است كه از آن پس، در كشورهاى اسلامى مستقر گشت و هنوز نيز پابرجا است.

 د - تضاد واقعى و بنيادى كه در جريان تاريخ پيوسته وجود مى‏داشته و هنوز نيز دارد، تضاد ميان جانبداران اصالت زور و جانبداران اصالت عدم زور است. درست است كه جانبداران اصالت زور، با يكديگر در تضاد و سازش بسر مى‏برند اما تضادشان بر سر منافع است و تا جايى خصلت خصمانه را نگهميدارد كه زور اجازه مى‏دهد. اگر زور نرسيد، زورمداران سازش مى‏كنند. اما با جانبداران اصل قراردادن رابطه با خدا، تضاد بر سر نوع نظامى است كه بايد برقرار شود. جانبداران اصالت عدم زور به هيچ رو نمى‏توانند با جانبداران اصالت زور سازش كنند. در حقيقت، اين دو دسته صفات ترجمان دو اصل توحيد و ثنويت هستند و آنها را نمى‏توان با يكديگر سازش داد. سازش تنها وقتى ممكن است كه دو اصل راهنما، يكى شوند و در نتيجه، يا مؤمن كافر شود يا كافر مؤمن گردد. به سخن ديگر يا مخالفت زورگويى زورگو مى‏شود و يا زورگو دست از زورگويى بردارد. بدينقرار، در تاريخ، دو رهبرى پيدا شده‏اند.

 ه - رهبرى نسبت به رهبرى شونده، خارجى نيست. حاصل عمل مشخص اجتماعى او است. به سخن ديگر، عادل رهبر ستمگر نمى‏شود و ستمگران رهبر عادل پيدا نمى‏كنند. اگر عادلى پيدا شود، تا ستمگران دست از ستم برندارند، عادل را به رهبرى نمى‏پذيرند. تغيير در رهبرى بمعناى تغيير در روابط درونى و بيرونى جامعه و تغيير در وجدان جامعه و نيز تغيير در عمل اجتماعى و جهت و هدف آنست. بدينقرار، به سخنى باز مى‏رسيم كه در فصل بعثت بميان آورديم: تغيير رهبرى، نتيجه تغيير در جامعه است و رهبرى جديد از ميان امى‏ها پديدار مى‏شود. اگر مشخصات جامعه را كه نوع رهبرى را معين مى‏كنند و رهبرى گزارشگر آن مشخص است، گروه‏بندى كنيم، دو جامعه مؤمنان و كافران، دو جامعه خداپرستان و زورپرستان، در يك كلام دو جامعه آزاد و استبدادى، در امامتهاى خود، مشخصات زير را گزارش مى‏كنند:

 

 

 دو نوع نظام اجتماعى و مشخصات هر يك‏

 

 

 جامعه مؤمنان:

 

 1- شتان آهنگ و افزايش ميزان (درصد) توحيد:

 2- شتاب آهنگ و افزايش ميزان خلاقيت براى سازندگى:

 3- شتاب آهنگ و افزايش ميزان تعميم امامت؛

 4- عدالت گسترى: كاهش ميزان قهر و بسط آزاديها:

 5- بازگشت به خود در دوستيها.

 

 جامعه كافران:

 

 1- شتاب آهنگ و رشد ميزان تضادها؛

 2- شتاب آهنگ و افزايش ميزان خلاقيت براى تخريب؛

 3- شتاب آهنگ و افزايش ميزان استبداد؛

 4- ستم گسترى: افزايش ميزان قهر و تحديد آزاديها؛

 5- از خود بيگانه شدن در دشمنيها

 

 

      سانسورى كه همواره بر قرار بوده، بخصوص از دوران خلافت اموى بدينسو، براى جلوگيرى از آگاهى بر اين امر اساسى بوده است كه رهبرى را بايد از هر يك از دو گروه مشخصات تشخيص داد و نه ادعاها و تبليغاتى كه مى‏كند. به قول على:

 

      «همانطور كه هستيد بر شما حكومت مى‏كنند».

 

 و - با آنكه، به بيان قرآن فساد، در زمين و درياها به عمل انسان پديد مى‏آيد (32) و وقتى ميزان عمل فسادآلود از ميزان عمل صالح درگذشت، خسران رو به افزايش مى‏گذارد و به نابودى جامعه فساد مى‏انجامد (33):

 

      «همانا اصحاب ايكه نيز از ستمكاران بودند* پس از آنها انتقام ستانديم. همانا ستمگرى رهبرى اين دو (قوم لوط و اهل ايكه) آنها را به نابودى مى‏برد و (براى آيندگان) بازتاب آشكار ستمگرى آنها است».

 

      و با آنكه فاسدان بسيارند، نظر قرآنى نسبت به جريان عمومى تحول تاريخى بشر، خوشبين است. جامعه‏ها به حيات خويش ادامه مى‏دهند و جامعه‏هاى تباه شده، آيينه‏اى مى‏شوند كه آينده جامعه‏ها را در خود نشان ميدهند و سبب افزايش آگاهى مى‏گردند تا جريان رشد، جريان غالب بگردد.

      چگونه اقليت مؤمن مى‏تواند سبب هدايت اكثريت از تاريكى به روشنايى بگردد؟ اگر فساد اكثريت ذاتى بود، پاسخى براى اين دو پرسش متصور نمى‏شد. بعثت انبياء و امامت و امانت مسئوليت و... همه بى معنى مى‏شدند. اما همانسان كه در دو فصل پيشين شرح كرديم، انسان بر فطرت آفريده شده است و از راه زورپرستى از خود بيگانه شده است. بنابراين، امام توحيد تنها از راه فطرت مى‏تواند با انبوه از خود بيگانه‏ها رابطه برقرار كند. بدينقرار، او بايد همواره بياد آورد كه هدايت با خدا است، پس او نه حق دارد به زور كسى را به دين توحيد درآورد و نه حق دارد مأيوس شود و از تبليغ منصرف شود.

      او بايد نقش شهيد و اسوه را بازى كند. نقش انسان فطرى را ايفا كند. نقشى كه به از خود بيگانه امكان مى‏دهد فطرت از ياد برده‏اش را بياد آورد. بدينقرا، مسئوليت امامان مؤمن، به گروه خويش محدود نمى‏شود:

      مؤمنان بايد ميان خود و مشركان، رابطه بر اساس دعوت به فطرت پديد آورند. براى اينكه اين دعوت ممك&